Ο Μάρτης που έφυγε πριν από τέσσερις Μάηδες

Όταν έφυγε ο Μάρτης, μου έλειψε το γνοιάξιμό του. Ακόμα και ξαπλωμένος, χωρίς να σηκωθεί, χωρίς να κινηθεί, παρατηρούσε και νοιαζόταν. «Πού πάει η κυρά μου;» Ναι, ήμουν ο κόσμος του. Κι ένας ολόκληρος κόσμος έσβησε μαζί του.

Στο Λουτράκι ήταν η καλύτερή του. Πώς καμάρωνε όταν τον χτένιζα για να πάμε στο καφέ του παλιού σιδηροδρομικού σταθμού ή τη βραδινή βόλτα στο νυφοπάζαρο! Του έλεγα «Είσαι όμορφος». Το καταλάβαινε και η χαρά του ήταν διπλή. 

Ένα θεατρικό στηριζόταν ακριβώς σ' αυτό. Πόση χαρά δίνεις, αν πεις στον άλλον τη μαγική φράση «Eίσαι όμορφος». Από κει το έμαθα.

Όταν έπρεπε να κάνει θεραπεία, δεν χρειαζόταν να του ανοίξω το στόμα και να βάλω το χαπάκι βαθιά στον λάρυγγα, όπως γίνεται συνήθως με τα σκυλιά. Ο ίδιος μου έδειξε τον τρόπο. Απλώς άνοιγε το στόμα του, έβαζα το χαπάκι στη γλώσσα του κι εκείνος το κατάπινε. Με τη συνθηματική φράση «Kαι τώρα ο Μάρτης θα πάρει το φαρμακάκι του, θα πάρει το γιατρικό του», ο Μάρτης ερχόταν χαρούμενος, στεκόταν δίπλα μου και άνοιγε το στόμα. Έφευγε όταν είχα σιγουρευτεί ότι το είχε καταπιεί.

Βιβλίο στα σκαριά - χάρη στο καλό κείμενο η εικονογράφηση απογειώνεται και κάτι καινούργιο ξεκινάει...

Πώς είναι να φτιάχνεις την τελευταία εικόνα ενός βιβλίου που επί τρεις μήνες πρωταγωνιστεί στην καθημερινότητά σου, όταν μάλιστα έχεις ταυτιστεί με τον κεντρικό ήρωα;

Αυτό θα το ανακαλύψω σήμερα, που θ' αρχίσω το χρώμα της φαντασμαγορικής και πολυπρόσωπης εικόνας, που κλείνει πανηγυρικά την ιστορία.

Με το συγκεκριμένο βιβλίο έγινε κάτι που δεν μου συμβαίνει συχνά. Μόλις διάβασα το κείμενο, σχηματίστηκαν τσακ μπαμ στο μυαλό μου οι εικόνες (καλά, αυτό δεν είναι δύσκολο) και οι συμβολισμοί (εδώ σε θέλω!). Οι συμβολισμοί ήταν ρίσκο, γιατί ξέφευγαν εντελώς από την παραδοσιακή (ας την πούμε έτσι) εικονογράφηση του κειμένου. Το ζητούμενο δεν ήταν η απεικόνιση, αλλά η ανίχνευση της ψυχολογίας του ήρωα, που περνάει από φουρτούνες μέχρι να λυτρωθεί. Οι φουρτούνες της ψυχής του έγιναν εικόνες. 

Είχα κατά νου ένα απόφθεγμα: 

Αυτά ακριβώς είναι και τα γιατρικά του ήρωα του βιβλίου.

Έκανα προσχέδια και κόντρα προσχέδια, έφτιαξα τα τελικά σκίτσα καλοδουλεμένα στις λεπτομέρειες, και άρχισα να τους βάζω χρώμα. Θεωρητικά ήμουν σε καλό δρόμο και το βιβλίο θα τελείωνε σύντομα. Κάτι μ' έτρωγε όμως και ξύπναγα τη νύχτα, άνοιγα τον υπολογιστή, κοιτούσα τις εικόνες και δεν μου έλεγαν αυτό που ήθελα ν' ακούσω.

Ώσπου μια ωραία πρωία κατάργησα πολλά από τα καλοδουλεμένα σκίτσα κι επανέφερα τα προσχέδιά τους που είχαν φρεσκάδα και αμεσότητα. 

Ίσως θυμάστε την εικόνα με το βαρκάκι στην αγριεμένη θάλασσα, που είχα ποστάρει πριν από λίγες μέρες. Ήταν ένα σκίτσο που έκανα στα γρήγορα μιλώντας στο τηλέφωνο. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι κάθε σκίτσο που φτιάχνουμε μιλώντας στο τηλέφωνο στέκεται εικονογραφικά. Αλλά όταν το ενδιαφέρον είναι ολόκληρο στραμμένο σ' έναν σκοπό, αυτόν υπηρετούμε, ακόμα και ασυναίσθητα.

Χωρίς διορθώσεις και σβησίματα, χρωματίστηκε κι έγινε πρωταγωνιστική εικόνα. Συμμετέχει στην εικονογράφηση, έγινε ταπετσαρία και πρόταση για το εξώφυλλο. Κρατάω αυτή την εικόνα στο αρχείο, στη μνήμη και στην καρδιά μου, γιατί έχω την αίσθηση ότι είναι η αρχή μιας καινούργιας προσέγγισης στην εικονογράφηση. Άλλωστε, στο παρόν κρύβεται το μέλλον. 

Η κυρία της παραπάνω εικόνας δεν αναφέρεται στο κείμενο. Είναι μια «γλάστρα» που τοποθέτησα στη μεγάλη σκηνή της τελετής βράβευσης. (Άκρη δεξιά φαίνονται κάτι ουρίτσες. Είναι τα κωλομπερντεδάκια του φράκου του υπουργού που κάνει την απονομή). Είχα τα κέφια μου φτιάχνοντας την εικόνα και τις λεπτομέρειές της, όπως είχα τα κέφια μου φτιάχνοντας ολόκληρο το βιβλίο, και όλος ο χρόνος μου ήταν αφιερωμένος σ' αυτό. Μου πήρε πολλή ώρα για να τελειώσω μια ανθυπολεπτομέρεια, τη δαντέλα του φουστανιού της γλάστρας. 

(Άσχετο. Μαμά, μπορεί να μην έμαθα να πλέκω σαν εσένα, αλλά φτιάχνω κάτι δαντέλες από πίξελ άλλο πράμα!)

Σας δείχνω αυτές τις εικόνες (για την ακρίβεια λεπτομέρειες εικόνων) στα μουλωχτά, γιατί το βιβλίο είναι υπό έκδοση και ακόμα τηρείται μυστικότητα. Θα σας πω περισσότερα σε λίγες μέρες, που θα ανακοινωθεί επίσημα από τον εκδότη.

Τελειώνοντας ας επαναλάβω αυτό που λέω σε κάθε ευκαιρία: σε συζητήσεις, σε συνεντεύξεις, σε ομιλίες, σε άρθρα:

«Το καλό κείμενο είναι το πιο δυνατό εργαλείο του εικονογράφου». 

Και όπως είναι γνωστό, τα εργαλεία κάνουν τον μάστορα. Στάθηκα τυχερή, γιατί το κείμενο που εικονογράφησα είναι και καλό και ισορροπημένο. Το δράμα του ήρωα δεν γίνεται ούτε για μια στιγμή μελόδραμα και οι περιγραφές, αντί να δεσμεύουν, εμπνέουν. Γνώρισμα του καλού κειμένου είναι η ελευθερία που αφήνει στην εικονογράφηση. Κι έτσι η εικονογράφησή μου πέρασε σε άλλο επίπεδο!

Κάποιες φορές το κείμενο γίνεται κομμάτι της εικόνας.

Υπάρχουν εικόνες βαριές, με πολύ χρώμα, που ξακρίζονται. 

Υπάρχουν εικόνες που το φόντο τους δεν είναι το πραγματικό σκηνικό, αλλά η ψυχική κατάσταση του ήρωα. 

Για παράδειγμα, ενώ η αποφασιστική συζήτηση γίνεται στο σχολείο, εικονογραφικά διαδραματίζεται μέσα σε μία βάρκα που πλέει στην απέραντη θάλασσα.

Υπάρχουν και εικόνες ανάλαφρες, που λειτουργούν στο κάτασπρο. 

Κι επειδή αφαίρεση δεν σημαίνει φτώχεια, η ψυχολόγος της ιστορίας μπορεί να μην έχει σκηνικό πίσω της, αλλά έναν πατέρα της ψυχανάλυσης, σε μια κορνίζα που κρέμεται από το πουθενά, τον έχει οπωσδήποτε.

Τέτη Σώλου

18 Οκτωβρίου 2018

Το δέντρο που μας αγκάλιαζε

Πριν από κάμποσα χρόνια ήρθα να μείνω σ’ αυτό το παλιό σπίτι με κήπο, χτισμένο στην πλαγιά ενός λόφου. Ακούγεται ειδυλλιακό. Δεν είναι. Ο λόφος είναι ένας από τους τόσους της Αθήνας και οι ανηφόρες του είναι δύσκολες.

Πιο κάτω στην πλαγιά, κολλητά με το δικό μας, είναι ένα σπίτι με άσχημη ιστορία, χρόνια ακατοίκητο. Η τελευταία ιδιοκτήτρια ήταν μια γριά που ασχολιόταν με περίεργα πράγματα κι είχε μια νεκροκεφαλή στο γείσο κάτω από την ταράτσα.

Αυτή τη νεκροκεφαλή τη θυμάμαι από παιδί. Όλοι έκαναν πως δεν την έβλεπαν και άμα ρωτούσα, μου έλεγαν πως δεν είναι τίποτα. Όταν η γριά ήταν στα τελευταία της είπε να φωνάξουν τη γιαγιά μου και της ζήτησε συγγνώμη.

Αυτά είναι ιστορίες παλιές που άκουσα σαν μαγεμένη σε συζητήσεις των μεγάλων όταν ήμουν μικρή. Σήμερα κανένας δεν μιλάει γι’ αυτές.

Όταν πέθανε η γιαγιά μου, η οικογένεια μου παραχώρησε το σπίτι για να μείνω όσον καιρό θέλω. Σπίτι με κήπο μέσα στην Αθήνα; Δεν λες όχι! Κρεμάστηκα στο κάγκελο της πίσω αυλής ψάχνοντας με τα μάτια να βρω τη νεκροκεφαλή. Δεν υπήρχε. Ο κήπος μέσα στην εγκατέλειψή του δεν μαρτυρούσε καμιά βαριά ιστορία. Οι πορτοκαλιές του κάθε χρόνο έβγαζαν κάτασπρα λουλούδια κι ύστερα έκαναν χρυσά πορτοκάλια. Κι όπως συμβαίνει σ’ όλα τα ρημαγμένα σπίτια είχαν φυτρώσει και δύο συκιές.

Ο νάρθηκας της Αμάλθειας

Στο τέλος της άνοιξης ο πόνος στο πόδι είχε γίνει αφόρητος. 

— Δεν είναι τίποτα. Για κάταγμα κοπώσεως πρόκειται. Μια επεμβασούλα ρουτίνας θα κάνουμε, είπε ο γιατρός.
— Τι εναλλακτική έχω;

— Να φορέσεις νάρθηκα μέχρι να πωρωθεί.
— Παρντόν;
— Μέχρι να δέσει.

Είμαστε Ευρώπη

Το περίφημο ευρωπαϊκό σπρωχτό.

Σε λίγες μέρες θα πήγαινα στην Κοζάνη για τη Γιορτή Πολυγλωσσίας. Θα ταξίδευα με το ΚΤΕΛ. Ναι, αλλά πώς θ' ανέβαινα τα σκαλιά του λεωφορείου με τον νάρθηκα; Ας τηλεφωνήσω στα ΚΤΕΛ να μάθω τι πρόβλεψη υπάρχει για ανθρώπους με κινητικά προβλήματα.

Μετά τις καλημέρες και τις σχετικές εξηγήσεις έμαθα ότι δεν υπάρχει πρόβλεψη.

— Δηλαδή, πώς θα μπω στο λεωφορείο;

— Σπρωχτά.
— Κάτσε βρε κοπέλα μου. Επειδή είμαστε Ευρώπη, για πες το μου πιο ευρωπαϊκά. Πώς μπαίνει στο λεωφορείο του ΚΤΕΛ ένας άνθρωπος που φοράει γύψο στο πόδι;

—Με την όπισθεν.

Μιλούσε σοβαρά! Βέβαια, δεν ξέρω τι είχε καταλάβει. Θέλησε να μου δώσει το κινητό του οδηγού του λεωφορείου για να συνεννοηθώ μαζί του. Να και προσωπικές επαφές! Και πάνω που ήμουν έτοιμη να το γλεντήσω, ο γιατρός μου το ξέκοψε. «Όσο φοράς νάρθηκα, ταξίδια γιοκ. Περπάτημα όμως όσο θες!».

Περπάτημα στην Αθήνα

Δεν χρειάστηκε και πολύ για να καταλάβω ότι το περπάτημα στα πεζοδρόμια της Αθήνας για κάποιον που δυσκολεύεται να βαδίσει είναι άθλος με πολλά ζιγκ ζαγκ. Καφάσια-ζιγκ, καρέκλες καφετέριας-ζαγκ, παρκαρισμένο μηχανάκι-ζιγκ, σπασμένες πλάκες-ζαγκ, διαφημιστικό μπάνερ μαγαζιού-ζιγκ, αυτοκίνητο πάνω στη ράμπα-ζαγκ. Κατέβαινα από το πεζοδρόμιο και βάδιζα στο οδόστρωμα. Ήταν πιο βολικό, αλλά καθόλου ασφαλές. Έπρεπε να πηγαίνω ανάποδα στην κίνηση και άκρη άκρη για να μη με κόψει κανένα αυτοκίνητο. Vivere pericolosamente! 

Οι άνθρωποι
Όσο άθλια ήταν η κατάσταση των πεζοδρομίων τόσο ευγενική ήταν η συμπεριφορά των ανθρώπων, μόλις έβλεπαν αυτό το ρόμποκοπ βαρέλι στο πόδι. Προτεραιότητα, προθυμία για βοήθεια, ενδιαφέρον και χαμόγελα. Υπήρξαν και κάποιοι αμήχανοι που με κοίταζαν με τόσο λυπημένο ύφος που μου ερχόταν να τους παρηγορήσω. 

Συγγενείς και φίλοι

Από την πρώτη στιγμή που φόρεσα τον νάρθηκα, το πόδι πήρε σωστή θέση και οι πόνοι σταμάτησαν εντελώς. Ξαναβρήκα το κέφι μου! Οι συγγενείς και οι φίλοι δεν είχαν πειστεί ολότελα και στενοχωριόντουσαν μήπως στενοχωριέμαι. Με φρόντιζαν με τέτοια γενναιοδωρία που εγώ δεν είχα να νοιαστώ για τίποτα και με τόση διακριτικότητα που θα μπορούσα και να μην το έχω καταλάβει.

Τεμπελιά κι άγιος ο Θεός

Μετά τις πρώτες μέρες της προσαρμογής, η ζωή μπήκε σε καινούργια σειρά. Κοιμήθηκα, ξεκουράστηκα, είδα μερικές ωραίες ταινίες, είδα αμέτρητα επεισόδια Lucy Show και ανακάλυψα τις εκλεκτικές συγγένειες της Ιζόλας με τη Λούσυ και άλλες παλαβιάρες, διάβασα κόμικς, τεμπέλιασα στον κήπο μόνη ή με παρέα και γενικά έκανα πράγματα που είχα πολύ καιρό να τα κάνω μαζεμένα.

Ιζόλα και συγγενείς.

Ποιος διακόπτει τη νιρβάνα μου;
— Τελικά θα στείλεις έργο στην Biennale της Σαντορίνης;
— Μπααα, πού να τρέχω τώρα!
— Δεν χρειάζεται να πας. Θα στείλεις;
— Δεν νομίζω.
Το θέμα της φετεινής Biennale Σαντορίνης ήταν η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων και ότι ο καθένας μας είναι μια Αλίκη. Κάπως έτσι. Δεν μου κατέβαινε καμιά ιδέα για εικαστικό, οπότε δεν έστειλα έργο. Έφτιαξα όμως ένα κόμικς που έστελνε τον Τριστάνο στην άλλη μεριά του καθρέφτη και την Ιζόλα στον καναπέ σε κατάσταση νιρβάνας.

Έχει κι άλλες σελίδες. Πρόκειται περί έπους!

Στην πρίζα

Και ξαφνικά μπήκα στην πρίζα με δύο πράγματα. Με το Hellas Special, το vintage ιστολόγιο που είχα αρχίσει να φτιάχνω, αλλά δεν ήξερα πού ακριβώς το πήγαινα, και με την ΠΕΑΝ, μια αστική αντιστασιακή οργάνωση της Κατοχής που είχε κάνει ένα θρυλικό σαμποτάζ στην καρδιά της Αθήνας. 

Ο ρυθμός άλλαξε τελείως κι από χαλαρός έγινε εντατικός. Κοιμόμουν όσο μου χρειαζόταν για να ξεκουραστώ και σηκωνόμουν με λαχτάρα να συνεχίσω τη δουλειά μου. Το άρθρο για την ΠΕΑΝ χτιζόταν λιθαράκι λιθαράκι και η έρευνα έφερνε καινούργια θέματα προς έρευνα. Το Hellas Special έβρισκε τον δρόμο του με άρθρα για τις δεκαετίες του ’30, του ’40, του ’50 και του ’60. Ο αγαπημένος μου συγγραφέας έχει πει ότι η ιστορία γράφεται τόσο στα πεδία των μαχών όσο και στις μικρές αγγελίες των εφημερίδων. Το διαδίκτυο μου έδινε πολλές δυνατότητες και πρόσβαση στα ηλεκτρονικά αρχεία πολλών παλιών εντύπων. Μέχρι και πλοίο με το όνομά μου βρήκα.

Μεταξύ ΠΕΑΝ και Hellas Special –έτσι για ποικιλία– ανέλαβα την καλλιτεχνική επιμέλεια ενός βιβλίου για τον Ιωάννη Καποδίστρια. Τον Αύγουστο ξεκίνησα τη συνεργασία μου με τη Huffington Post. Και πριν βγει το καλοκαίρι ανάρτησα δημόσια το Hellas Special.

Αυτό που με κρατούσε προσωρινά μακριά από τα ταξίδια, τις βόλτες και την κίνηση μου έδινε σε αντάλλαγμα ελευθερία και δημιουργία. Μπορεί να ακουστεί παράξενο, αλλά το καλοκαίρι του 2016 ήταν από τα ομορφότερα καλοκαίρια που έχω περάσει.

Ελεύθερη ιατρού

Ήρθε ο Σεπτέμβρης. Ήρθε κι ο γιατρός από τις διακοπές του. Έβγαλα ακτινογραφία κι πήγα για κλινική συνεκτίμηση.

— Εντάξει είσαι.

— Τι εντάξει;

— Έγινες καλά! 

Στο μνημείο της ΠΕΑΝ

Πρωινός καφές μ' έναν καλό φίλο, στον πεζόδρομο της Γλάδστωνος λίγο πιο πάνω από το μνημείο της ΠΕΑΝ και τη βουή της Πατησίων.
— Τελικά, αυτό το καλοκαίρι έγιναν πολλά και σπουδαία, μου είπε όταν άκουσε τα νέα μου.
— Είδες; Είδες τι έβγαλε ένας νάρθηκας;
— Αυτός δεν ήταν ένας απλός νάρθηκας. Ήταν ο νάρθηκας της Αμάλθειας!
Τέτη Σώλου
Οκτώβριος 2016

Στο καλό!

στη Ζωίτσα κυρίως

Η σκέψη μου είναι σ' εσάς που φεύγετε γι' αλλού. Κρίνα και τριαντάφυλλα στον δρόμο σας. Η καινούργια ζωή να είναι όμορφα φτιαγμένη όπως την οραματίζεται η αγάπη σας για τη ζωή και τις ομορφιές της. Ευχαριστώ για όσα περάσαμε μαζί αυτά τα είκοσι πλούσια χρόνια. 

Ο αποχαιρετισμός ας είναι χαρούμενος για να πάει γούρι. Αναστάσιμος και λουλουδιασμένος σαν τη σημερινή μέρα που είναι Λαμπρή και Πρωτομαγιά.

Κάθε αποχωρισμός είναι ένας θάνατος που περιμένει την ανάσταση. Καλή Ανάσταση, καλή αντάμωση!

Κάποιο πρωινό

Όποτε ακούω αυτό το τραγούδι μου θυμίζει μια από τις πιο όμορφες εικόνες που έχω δει. Μερικές φορές το ακούω για θυμάμαι την εικόνα που θα σας περιγράψω.

Ήταν τέλος της άνοιξης. Πριν από τη σφαγή της εξεταστικής είχαμε πάει στη Θάσο και μέναμε με σλίπινγκ μπαγκ στη σπηλιά στα Λιμενάρια. Η σπηλιά είχε μπροστά της μια μικρή ακρογιαλιά κι ύστερα απλωνόταν ατέλειωτη η θάλασσα. Χαράματα με ξύπνησε μια μελωδία. Είδα να περνάει μια βάρκα με κουπιά και ο βαρκάρης, ανύποπτος για την παρουσία μας, τραγουδούσε δυνατά αυτό το τραγούδι.

Ήταν εκείνη η ώρα του πρωινού που ο ουρανός και η θάλασσα έχουν το ίδιο γλαυκό χρώμα και η βάρκα έμοιαζε σαν να πλέει στον αέρα.

Ημέρα του Πατέρα

΄

Σίγουρο χέρι, μεγάλη καρδιά.

Κι εσύ, μπέμπα, πατάς γερά!

Ένα νανούρισμα των μπαμπάδων στις κόρες τους από τον Peter Hammill

Remember,

whatever else in life you find to doubt,

do remember,

although you hear him mostly in a shout,

your father loves you

as though he never knew the meaning of the words

until just now. 

Sleep now

Αξίζει να διαβάσετε τους στίχους αυτού του τραγουδιού. 

ΚΛΙΚ

Λευκάδιος Χερν: πηγή έμπνευσης

Το φουαγιέ του Cinemarian, όπου έγινε το Σάββατο 14 Φεβρουαρίου η προβολή της ταινίας «Καϊντάν» στολίστηκε με το έργο μου «Πορτρέτο του Λευκάδιου Χερν» που δεν χόρταινα να το βλέπω σε μεγάλη διάσταση. Είναι το πρώτο από μια σειρά έργων που δουλεύω αυτή την εποχή εμπνευσμένα από τη ζωή του Λευκάδιου και αφιερωμένα στη μνήμη του οικουμενικού ανθρώπου.

Ο Λευκάδιος Χερν είναι πηγή έμπνευσης. Και ίσως είναι νωρίς ακόμα να ξεκαθαρίσω αν μέσα από την τέχνη προσεγγίζω τον Λευκάδιο ή μέσα από τον Λευκάδιο προσεγγίζω την τέχνη.

Έχω πολύ χαρτί, πολύ μολύβωμα και πολύ μελάνωμα μπροστά μου μέχρι να βρω την απάντηση. 

Η επαφή μου με τη ζωή και το έργο του με έχει κάνει καλύτερο άνθρωπο. Εκατόν δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του ο Λευκάδιος Χερν παραμένει ένας μεγάλος δάσκαλος. 

Χαμογελάμε ξανά

Με τα παιδιά στην πλατεία Κυψέλης

Οι φίλοι στο Μυρμήγκι (δίκτυο αλληλεγγύης της 6ης διαμερισματικής κοινότητας Αθήνας) διοργανώνουν αγορές αγαθών χωρίς μεσάζοντες στην πλατεία Κυψέλης. Και η πλατεία γεμίζει κόσμο και κίνηση. 

Για τους μικρούς οργανώνονται δραστηριότητες ζωγραφικής, που τις έχω αναλάβει με πολλή χαρά. Απλώνουμε μουσαμάδες στο γρασίδι, στρώνουμε κάμποσα μέτρα χαρτί, παίρνουμε μαρκαδόρους και μολύβια και φροντίζουμε να γεμίσουμε το χαρτί με πανέμορφες ζωγραφιές. Τα χέρια μας ή τα ρούχα μας γεμίζουν πολύχρωμες πιτσιλιές. «Ε, δεν πειράζει», λέω στα παιδιά, «γιατί εμείς είμαστε...»

— Καλλιτέχνες! συμπληρώνουν με χαρούμενη φωνή όσο πιο δυνατά μπορούν.

Κι αν η φωνή δεν ακουστεί ως την άλλη άκρη της πλατείας, το επαναλαμβάνουμε ακόμα πιο δυνατά. Γιατί καλλιτέχνης δεν είναι μόνον ο ζωγράφος, ο μουσικός, ο γλύπτης... Είναι αυτός που κάνει τη ζωή έργο τέχνης. Και είμαι σίγουρη πως κάποια απ' αυτά τα παιδιά θα το κατορθώσουν. 

Φωτογραφίες από την άνοιξη και το καλοκαίρι του 2013

Η Κυψέλη μου

Η Κυψέλη είναι μία από τις γειτονιές μου. Πρωτογνώρισα την κάποτε όμορφη Φωκίωνος Νέγρη κρατώντας το χέρι της μαμάς. Ξέρω όλα τα δρομάκια της και τα έχω περπατήσει όλα. Στην οδό Πυθίας οι φίλοι των πρώτων νεανικών χρόνων είχαν ένα ημιυπόγειο εργαστήρι που ήταν τόπος συνάντησης και ποικίλων δραστηριοτήτων. Κάποτε στέγαζε μια ντραμς και διάφορες ηλεκτρικές κιθάρες, κάποτε άλλοτε μία παλιά μοτοσικλέτα Φλορέτα που ο ιδιοκτήτης της είχε λύσει και είχε τακτοποιήσει σε κουτιά μέχρι να την ξανακάνει καινούργια... Υπήρχαν εργαλεία κάθε είδους, ακόμα και πολύ εξειδικευμένα, και πάντα κάποιος κάτι έφτιαχνε. Ήμασταν μια παρέα που είχαμε την τύχη να σμίξουμε την εποχή των πιο καθοριστικών μας αναζητήσεων. Για μένα ήταν το πρώτο μου ατελιέ. Χαρτιά, μουσαμάδες, πενάκια, σινικές, ρολά, πινέλα, λαδομπογιές, σωληνάρια, παλέτες, νέφτια ήταν ευπρόσδεκτα σ' εκείνη τη δημιουργική φωλιά. Καμιά φορά περνούσε η Κική Ρέππα, ηθοποιός και ζωγράφος, για να πει μια καλησπέρα με την καθαρή, γάργαρη φωνή της, να δει τα καινούργια έργα, να δώσει μια συμβουλή ή να προτείνει κάποια τεχνική.

Τα βράδια μαζεύονταν οι φίλοι και το εργαστήρι γέμιζε χαρούμενα. Οι συζητήσεις του ντράμερ και του κιθαρίστα περί ζωγραφικής ήταν σε εντελώς διαφορετικό κλίμα απ' αυτό της Κικής. 

— Πώς το λένε αυτό; Παλέτα ή μπαλέτα;

— Μπαλέτα το λένε.

— Και γιατί το λένε μπαλέτα;

— Γιατί μ' αυτό την μπαλεύεις την τέχνη.

Κι ύστερα φύσηξε ένα ευχάριστο αεράκι και σκορπίσαμε σαν σπόροι για να φυτρώσουμε αλλού.

Αυτά είναι μερικές αγαπημένες αναμνήσεις, που ανέφερα παρεμπιπτόντως. 

Η ιστορία ενός συμβόλου

Πριν από πολλά χρόνια η Άννα μου είχε χαρίσει ένα κόσμημά της. Μια καρφίτσα από αλπακά. Η αξία του κοσμήματος είναι μικρή. Η «από διαθέσεως αξία», που λένε τα νομικά βιβλία είναι μεγάλη, μια και το δώρο είναι από τη γιαγιά μου που κι εκείνης της το είχε δώσει η προγιαγιά μου. Οικογενειακό κειμήλιο μ' άλλα λόγια. 

H καρφίτσα της γιαγιάς

Η συναισθηματική του αξία έγινε ακόμα πιο μεγάλη, όταν συνάντησα την ίδια καρφίτσα σε μια παλιά φωτογραφία της Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου. Ναι, ναι της πρώτης Ελληνίδας διηγηματογράφου, που την αγαπώ πολύ και που παρ' όλο που έζησε λίγους μήνες στη Θεσσαλονίκη, εγώ την έχω συνδέσει με την αγαπημένη μου πόλη. Το βιβλίο που έχω γράψει για τη Θεσσαλονίκη ξεκίνησε από ένα μικρό κείμενό της. 

Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου

Στην μοναδική φωτογραφία της που σώζεται, η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου φοράει μια καρφίτσα ίδια, ολόιδια με το δώρο της γιαγιάς. Τυχαίο;

Ο Λευκάδιος Χερν και η Ιαπωνία που γνώρισα μέσα από τα γραπτά του μ' έφεραν μπροστά στο ιτσιμοντζιγκινού. Στο χρυσάνθεμο που είναι το σύμβολο του αυτοκράτορα. Συνδέθηκε με την αυτοκρατορική οικογένεια εξ αιτίας της ομοιότητάς του με τον ήλιο.

Στην ιαπωνική μυθολογία η θεά του ήλιου, η Αματεράσου, έφερε στον κόσμο τον Τζιμμού, τον πρώτο αυτοκράτορα της Ιαπωνίας. Το αυτοκρατορικό έμβλημα παρουσιάζει ένα χρυσό χρυσάνθεμο με δεκαέξι πέταλα, γνωστό ως ιτσιμοντζιγκινού.

Τζιμμού, ο πρώτος αυτοκράτορας της Ιαπωνίας

Το χρυσάνθεμο, που μοιάζει με τον ήλιο που τόσο λαμπερός φαίνεται πίσω από τον Τζιμμού, βρήκα πως είναι ένα παγκόσμιο σύμβολο. Ιάπωνες, Ασσσύριοι, Σουμέριοι, Αιγύπτιοι ως το Μεξικό είχαν συγκινηθεί από αυτό το σύμβολο. 

Το ίδιο και οι αρχαίοι Έλληνες. Από το παλάτι του Μίνωα στην Κνωσσό μέχρι τον τάφο του Φιλίππου συναντάμε αυτόν τον συνδυασμό του παντοδύναμου ήλιου με το λουλούδι σε πλήρη άνθιση αποτυπωμένο σε τοιχογραφίες, αγγεία, λάρνακες, αγάλματα.

ΚΛΙΚ

Ψάχνοντας χτες το βράδυ τα χαρτιά μου σύνδεσα όλες αυτές τις πληροφορίες κι έκανα συνειρμούς που δεν είχα κάνει πρωτύτερα. Η καρφίτσα της γιαγιάς και της Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου, το λαμπερό σύμβολο της χώρας του Ανατέλλοντος Ήλιου και της Αρχαίας Ελλάδας από την Κρήτη μέχρι τη Μακεδονία... και όχι μόνο.

Το σήμα της σειράς των έργων του Λευκάδιου Χερν
σε μετάφραση Τέτης Σώλου

Είναι ταιριαστό να συνοδεύει τη σειρά των έργων του Λευκάδιου Χερν, του οικουμενικού ανθρώπου με το ανοιχτό μυαλό, ένα οικουμενικό σύμβολο πνευματικής δύναμης και ακμής. Ο ίδιος ο Λευκάδιος δεν γνώρισε παρακμή. Ο θάνατος τον βρήκε στα 54 χρόνια του έχοντας αφήσει σπουδαίο συγγραφικό έργο κι έχοντας ενδεχομένως άλλα τόσα να γράψει.

Ο Τάκης Ευσταθίου, υπεύθυνος της σειράς «Λευκάδιος Χερν», πάντα τυπικός, είχε ενημερώσει τον Ιάπωνα πρέσβη κ. Μασουό Νισιμπαγιάσι για την έκδοση των βιβλίων και για τη χρήση του ιτσιμόντζι γκινού στα εξώφυλλα, που ιδιαίτερα πάνω στο κόκκινο και στο μπλε χρώμα θυμίζει το ιαπωνικό διαβατήριο. «Μα και βέβαια. Είναι το ιαπωνικό διαβατήριο με το οποίο ο Λευκάδιος Χερν επιστρέφει στην Ελλάδα», ήταν η συγκινητική απάντηση.

Μ’ ένα χαρτί κι ένα μολύβι

Είχε σε μεγάλη εκτίμηση τη νομική επιστήμη. «Είναι η επιστήμη των επιστημών», έλεγε. Ήταν περήφανος που ήταν δικηγόρος και τιμούσε πάντα την ιδιότητά του.

«Με ένα χαρτί κι ένα μολύβι» έλεγε «μπορείς να κάνεις τον δικηγόρο».

Έτσι όταν τον θάψαμε –επίτιμο μέλος του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών– του βάλαμε στο τσεπάκι ένα χαρτί κι ένα μολύβι. Και στο πέτο καρφώσαμε μια μικρή κονκάρδα της ΕΠΟΝ, μια που ήταν γραμματέας της ΕΠΟΝ Ξηρομέρου.

Κάποτε μου χάρισε ένα μικρό μαύρο μεταλλικό σταχτοδοχείο
–μαύρο ενθύμιο από τη Μακρόνησο.
— Σ' ευχαριστώ που μου το δίνεις.
— Κι εγώ σ' ευχαριστώ που το παίρνεις.

Ήταν από τους τελευταίους μεγάλους της αδικημένης γενιάς που είχε όραμα, που δοκιμάστηκε απάνθρωπα κι έκανε θηριώδεις υπερβάσεις. 

Πόση ανεκτίμητη ζωή σπαταλήθηκε «εις τους συνήθεις τόπους των εκτελέσεων κατά την έκτην πρωινήν»! Κι οι άλλοι που δεν τουφεκίστηκαν, πήγαν στα νησιά της αγωνίας. Στους Παρθενώνες. «Χίλιες ραβδιές σε ξένη ράχη δεν πονάνε», και ο Κανελλόπουλος μπορούσε να λέει όσες μπούρδες εμπνεόταν μέσα στην άπονη ασφάλεια του αστικού σπιτιού του. Ύστερα έκανε σκληρή αυτοκριτική και ύστερα πέθανε. «Ο αποθανών δεδικαίωται» είπαν πολλοί. 

Πριν απ’ αυτόν «δεδικαίωται» και ο Βαγγέλης ο Τραμπαρίφας που κρεμάστηκε από τη ζώνη του στη Μακρόνησο. Και πόσα άλλα παιδιά που άγιασαν σ’ εκείνα τα νησιά, στα κελιά, στα σακιά με τις γάτες. Παιδιά, αγαπητικοί, σύζυγοι, αδερφοί...

Κι όσοι μέσα στην κόλαση αποκήρυξαν μετά βδελυγμίας τον κομμουνισμό, αξίζουν τον ίδιο σεβασμό. Ο δυνατός παλμός στις εικοσάχρονες φλέβες ξέρει πως αξία της ζωής είναι η ίδια η ζωή, που νιώθει να χάνεται στο «αεροπλανάκι», όταν στέκεται στο ένα πόδι με όλη την εξάρτυση στη ράχη επί ώρες κάτω απ’ τον καυτό ήλιο.

Κι όταν οι Παρθενώνες του Κανελλόπουλου ξανάγιναν νησιά, αυτή η ίδια η ακαταμάχητη δύναμη της ζωής σήκωσε την ψυχή που είχε μεγαλώσει ο πόνος και της έδωσε τη δύναμη της υπέρβασης και της συγγνώμης. Θυσία και έλεος.

Καμιά φορά μπροστά στο μνημείο της γυναίκας του Μακρονησιώτη κάποιο ευλαβικό χέρι ακουμπάει ένα μπουκέτο λουλούδια με το ίδιο πάντα σημείωμα:

Όποιος λύγισε εκεί,

λέω για πάντα έχει σωθεί,

όχι που ’ναι στη ζωή,

μα που υπόφερε πολύ.

Μ' ένα χαρτί κι ένα μολύβι και τον δικηγόρο μπορείς να κάνεις
και τον σκιτσογράφο και τον συγγραφέα
και πολλά άλλα μπορείς.

Τέτη Σώλου

Αθήνα 3 Αυγούστου 2014

Το πτώμα να γίνει γεγονός αναστάσιμο.

Παύση.

Καλό ξημέρωμα.

Κώστας Τσόκλης, Οκτώβριος 1987

Συζήτηση με τον ζωγράφο Κώστα Τσόκλη

ΚΛΙΚ

Κριτική για το βιβλίο της Θεσσαλονίκης

Η κριτική των φίλων για το βιβλίο Θεσσαλονίκη: Μνημεία, μνήματα και μνήμες ήταν ελαφρά διαφοροποιημένη από την κριτική των άλλων.

Συζήτηση με τον ζωγράφο Κώστα Τσόκλη

Στη διάρκεια της συνεργασίας μου με το περιοδικό ΔΥΟ είχα διάφορες ευτυχείς στιγμές. Μία από αυτές ήταν η συνέντευξη με τον μεγάλο ζωγράφο Κώστα Τσόκλη τον Οκτώβριο του 1987.

Αγνοώ γιατί η διευθύντρια του περιοδικού αποφάσισε να στείλει εμένα, μία εικονογράφο με μηδέν δημοσιογραφική εμπειρία, για να πάρει τη συνέντευξη. Ήταν μια απόφαση από το πουθενά, που όμως την είδα σαν δώρο. Θα συναντούσα τον ζωγράφο που θαύμαζα.
Εφοδιασμένη με ένα δημοσιογραφικό κασετοφωνάκι πήγα στα μακρινά στούντιο, όπου γυριζόταν μια εκπομπή που παρουσίαζε στα παιδιά μεγάλους ζωγράφους. Εκείνη την ημέρα είχε γύρισμα ο Κώστας Τσόκλης. Θα τον συναντούσα σε ένα από τα διαλείμματα του γυρίσματος. Έτσι κι έγινε.
Η συνέντευξη για τους μικρούς αναγνώστες του περιοδικού ολοκληρώθηκε γρήγορα. Ο υπόλοιπος χρόνος του διαλείμματος ήταν μία συζήτηση με τον ζωγράφο, για την οποία τού είμαι πάντα ευγνώμων. Γιατί; Ξεκινούσα το ταξίδι κι εκείνος μου έδωσε την πυξίδα.
Έχω κρατήσει τη μικροσκοπική κασέτα και την απομαγνητοφώνηση, όπως δακτυλογραφήθηκε σε δημοσιογραφικό χαρτί με μια παλιά γραφομηχανή Royal. Αρκετές φορές έχω ανατρέξει σ' αυτή τη συζήτηση, που παραμένει φρέσκια και συγκινητικά ενδιαφέρουσα.

Σ' αυτό το σημείο λείπουν δυο αράδες.

Στο τέλος της συνάντησης ο Κώστας Τσόκλης μου χάρισε μια υπογεγραμμένη φωτογραφία ενός από τα έργα του. 

ΚΛΙΚ

Ξημέρωμα στην ακροθαλασσιά

Σεπτέμβρης στην ακροθαλασσιά

Έξι μήνες

Άμα είναι να εκτελέσουμε καμιά σονατίνα, γιατί όχι;

Το φθινόπωρο του 2007 είχαμε βάλει συγκεκριμένους στόχους.

Ο Γιώργος τους πέτυχε νωρίτερα...

... με αποτέλεσμα οι τούρτες τώρα να είναι αλλιώτικες.

Ο θησαυρός του μακαρίτη

ΚΛΙΚ