Στην πατρίδα φιλιά

Το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο γιορτάζει φέτος τα σαράντα χρόνια λειτουργίας του. Οι πρώτοι πτυχιούχοι μπορεί και να μετράνε λίγα χρονάκια ώσπου να βγουν στη σύνταξη. Οι παλιοί συμφοιτητές ετοιμάζουν ταξίδι στην Κομοτηνή το τελευταίο Σαββατοκύριακο του Ιουνίου. 

Το σκίτσο είναι φτιαγμένο για σας, τους παλιούς φίλους της Κομοτηνής που θα βρεθείτε ξανά. Αφιερωμένο εξαιρετικά.

Εγώ δεν θα έρθω μαζί σας. Από χρόνια το ξέρω αυτό. Δεν θ' αναζητήσω τις αίθουσες και τα έδρανα, τα παλιά μας σπίτια, το παπλωματάδικο με τα χαρούμενα τραγούδια, το τζουκ μποξ της Ηπειρώτικης Γωνιάς, τον μπάρμπα-Καλαμάρη, που αν ζει, σήμερα θα έχει περάσει τα 100, τις ταβέρνες που μαζί με το τραγούδι άκουγες και την ψυχή, το μπερδεμένο του Πλάτανου, τα παλιά σημάδια, τον ήχο από τα βήματα στα καλντερίμια... 

Η Κομοτηνή μου δεν βρίσκεται στον χάρτη. Είναι η ζωντανή μνήμη που καταστάλαξε μέσα μου, όταν απαλλάχτηκα από τις αναμνήσεις. Και την έχω πάντα μαζί μου. Και σας αγαπώ.

«Θα βρεθούμε ξανά» με τον Θανάση Γκαϊφύλλια

ΚΛΙΚ

Χρυσοβίτσα Ξηρομέρου-Ιστορικό Φωτογραφικό Λεύκωμα

Το λεύκωμα της Χρυσοβίτσας Ξηρομέρου έχει διάσταση 23x33 εκ.,

208 σελίδες τυπωμένες σε χαρτί velvet ματ και σκληρό τετράχρωμο εξώφυλλο.

Στο εξώφυλλο μια φωτογραφία του 1952. Ιστορική στιγμή για τη Χρυσοβίτσα.
Ήρθε το νερό στο χωριό!

Πέρασαν δύο χρόνια από τότε που ξεκίνησε η προσπάθεια. Όλα τα σπίτια του χωριού δάνεισαν φωτογραφίες, παλιές, καινούργιες, έγχρωμες, ασπρόμαυρες –πολλές απ' αυτές μοναδικά κειμήλια–, μνήμες και αναμνήσεις από αγαπητά πρόσωπα, μεγάλες στιγμές, οικογενειακές χαρές, στιγμιότυπα από γλέντια, από εκδρομές, μαθητικά ενθύμια, πορτρέτα, πρόσωπα σκαμμένα από τον μόχθο και τον χρόνο, παππούδες, γιαγιάδες, ζευγάρια, παρέες στην πλατεία, στο καφενείο, στο χωράφι, γιορτές, χοροί, πανηγυριώτες, φουστανελάδες, αθλητές, φαντάροι, μνημεία, εκκλησιές και ξωκλήσια, το αρχαίο κάστρο, το τζιπ που ένωνε το χωριό με τον Αστακό, καπνοχώραφα, λιάστρες, άδειες καπνού και τσιγαρόχαρτου...

Σ' αυτά τα δύο χρόνια συγκεντρώθηκαν οι φωτογραφίες, ψηφιοποιήθηκαν, ταυτοποιήθηκαν τα πρόσωπα, γράφτηκαν και ξαναγράφτηκαν οι λεζάντες, διασταυρώθηκαν πληροφορίες, ταξινομήθηκε το υλικό σε κατηγορίες, έγιναν αλλαγές και συμπληρώσεις, και τέλος δημιουργήθηκε ένα μεγάλο και ενημερωμένο φωτογραφικό αρχείο της Χρυσοβίτσας Ξηρομέρου. Το μεγαλύτερο και πιο ενδιαφέρον μέρος του αρχείου περιλήφθηκε στο φωτογραφικό λεύκωμα που εκδόθηκε τον Φλεβάρη από τον σύλλογο Χρυσοβιτσάνων «Τα Κόροντα».

Η Χρυσοβίτσα και το Αλογοβούνι

Η πύλη του κάστρου των Κορόντων.
Η Χρυσοβίτσα στα αρχαία χρόνια λεγόταν Κόροντα.

Η δική μου συμμετοχή ήταν η ψηφιοποίηση των φωτογραφιών, η παρακολούθηση των αλλαγών, η καλλιτεχνική επιμέλεια και η σελιδοποίηση του λευκώματος. Ήταν τιμή να συνδέσω το όνομά μου με αυτή την πρωτοβουλία. Η εργασία μου δεν ήταν ούτε δώρο ούτε προσφορά. Ήταν χρέος, γιατί στον τόπο αυτόν είδε το φως της μέρας ο πατέρας μου και τον αγάπησε τόσο βαθιά ώστε να μου δείξει ότι χωρίς υπέρβαση και θυσία δεν υπάρχει αγάπη. Κι όταν καμιά φορά λέω με καμάρι «ο τόπος μου η Χρυσοβίτσα», δεν είναι οι οικογενειακές ρίζες και οι πατρογονικοί τάφοι που κάνουν πατρίδα μου αυτό το πανάρχαιο χωριό. Είναι η μεγάλη αγάπη του πατέρα.

Ο τόπος μου έβγαζε καπνό, βελανίδι και ήρωες.

Δείτε ακόμα:

Το χωριό μου η Χρυσοβίτσα

ΚΛΙΚ

Του τόπου μου

  • Το χωριό μου η Χρυσοβίτσα
  • Χρυσοβίτσα Ξηρομέρου-Φωτογραφικό λεύκωμα
  • Ένωση Αιτωλοακαρνάνων Λογοτεχνών
  • Μεσολόγγι, η αθάνατη Ιερά Πόλις

Σαν πίνακας ζωγραφικής

Η θέα από το σπίτι στον Άγιο Αθανάσιο Θεσσαλονίκης,

και ο πίνακας του Βαν Γκογκ.

Παλιά Θεσσαλονίκη-Μνημεία, μνήματα και μνήμες

Το ξεκίνημα του βιβλίου

Ξεφυλλίζοντας κάποιο παλιό λογοτεχνικό περιοδικό συνάντησα ένα μικρό και μάλλον άγνωστο κείμενο της Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου, που έγραψε η μεγάλη διηγηματογράφος τον Οκτώβριο του 1905 κατά τη σύντομη παραμονή της στη Θεσσαλονίκη. Το κείμενο μού έκανε βαθύτατη εντύπωση. Ανήμερα της μεγάλης γιορτής του Αγίου Δημητρίου του 2011, το έστειλα σε φίλους που αγαπούν τη λογοτεχνία και τη Θεσσαλονίκη μαζί με την ευχή να σωθεί ο τόπος από «όλους τους όφεις, οι οποίοι περισφίγγουν τα ιερά εδάφη».

Αυτή η κάπως περίεργη ευχετήρια κάρτα στάθηκε το ξεκίνημα αυτού του βιβλίου για την πολύχρωμη, πολύγλωσση και πανέμορφη Θεσσαλονίκη των πολλών κοινοτήτων.

Η εισαγωγή

ΚΛΙΚ

Τα θέματα του βιβλίου

Πρόκειται για σπονδυλωτή ιστορική μελέτη, χωρισμένη σε ανεξάρτητα κεφάλαια, που αφορά σε χώρους (π.χ. τα εξαφανισμένα νεκροταφεία), μνημεία (πχ. τα ψωμιά της Ροτόντας, ο Άγιος Δημήτριος της παραλίας), κτίρια (π.χ. το Διοικητήριο και τ' αυγά του Ποζέλι), σε ιστορίες ανθρώπων (π.χ. απαγωγές κοριτσιών με απρόβλεπτα αποτελέσματα) και γεγονότα που δοκίμασαν τις τρεις μεγάλες κοινότητες (σεισμοί, πυρκαγιές, εκτοπίσεις). Δίνει πληροφορίες που είναι ελάχιστα γνωστές και παρουσιάζει τη ζωή της πόλης μέσα από αποκόμματα εφημερίδων της εποχής, φωτογραφίες, σκίτσα, χρονογραφήματα, ταχυδρομικά δελτάρια και χάρτες.

Κύριος χρονικός άξονας είναι η περίοδος του εκσυγχρονισμού της οθωμανικής αυτοκρατορίας μέχρι την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης. Αναπόφευκτα γίνεται εκτενής αναφορά στα γεγονότα του 1917 και του 1943 που άλλαξαν τη μορφή της πόλης.
Για μια πρόγευση παραθέτω τρία αποσπάσματα από το βιβλίο:

♦ Η καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου

♦ Το «ανίερο άγος» 
♦ Ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά

Περίπατοι στη Θεσσαλονίκη
Μάιος 2008
Κάποια εποχή τη διαδρομή Αθήνα-Θεσσαλονίκη την έκανα με την ευκολία Κολιάτσου-Παγκράτι. Μερικές εικόνες και εντυπώσεις ενός τέτοιου ταξιδιού, όταν ακόμα δεν είχα ιδέα ότι θα έγραφα βιβλίο για την πόλη που τόσο αγαπώ.

ΚΛΙΚ

Μάιος 2012

Όταν τελείωνα το βιβλίο, πήγα στη Θεσσαλονίκη. Ήθελα να επισκεφθώ κάποια μέρη που έχουν ιδιαίτερη θέση στο βιβλίο, να μιλήσω με κάποιους παλιούς, να βγάλω φωτογραφίες και με αφορμή αυτά να βρεθώ ξανά στην αγαπημένη μου Θεσσαλονίκη. Έτσι κι έγινε. Όμως, αυτή τη φορά δεν περπατούσα μόνο στην πόλη που ήξερα, αλλά και στην πόλη που γνώρισα μελετώντας. Στην παλιά πόλη που ανασαίνει στο παρασκήνιο της σύγχρονης μεγαλούπολης.

ΚΛΙΚ

Test drive

Όταν τελείωσε πια το βιβλίο, το εκτύπωσα, το έδεσα με σπιράλ και το έστειλα σε κάποιους φίλους, φιλαναγνώστες, συγγραφείς, εκδότες και εκπαιδευτικούς να το διαβάσουν. Είχε έρθει η ώρα της δοκιμής.
Η κριτική τους ήταν πολύτιμη. «Είναι ευκολοδιάβαστο, είναι καλά δομημένο...» Το ίδιο και οι ευγενικές υποδείξεις τους, «Αν μου επιτρέπετε μια παρατήρηση...».
Οι φίλοι τα είπαν με τον δικό τους τρόπο. ΚΛΙΚ
Στο θέμα της ιστορικής τεκμηρίωσης μια συγγραφέας, που είχε περάσει μια άσχημη περιπέτεια λόγω των κριτικών σ' ένα ιστορικό βιβλίο της, ωσότου αποδείξει τα γραφόμενά της με πηγές, ήταν κατηγορηματική. «Πρέπει να τεκμηριώνεις το κάθε τι αναφερόμενη σε έγκυρη πηγή. Το έχεις κάνει;», «Μάλιστα», «Απόδειξέ το». Και με πέρασε από εξετάσεις.

Το βιβλίο συνοδεύεται από γλωσσάρι, παραπομπές και τρεις σελίδες βιβλιογραφία. Το κάθε κεφάλαιο έχει ερευνηθεί προς πολλές κατευθύνσεις, όσες τουλάχιστον μπορούσα να σκεφτώ. Δεν αποκλείω το ενδεχόμενο λάθους, όπως και την περίπτωση σύγκρουσης των πηγών.

Παλιά Θεσσαλονίκη-Μνημεία, μνήματα και μνήμες - Εισαγωγή

Το σημείωμα αφορά σε κάποια στήλη της Θεσσαλονίκης. Ό,τι σχετίζεται με τη Θεσσαλονίκη με ενδιαφέρει. Το κείμενο με γοήτευσε και με παρέσυρε. Η θρυλούμενη «μάγος δύναμις» της «μαύρης, κατάμαυρης» στήλης του Σολομώντος, που διαλύει τα δηλητήρια των όφεων, άσκησε επάνω μου ακαταμάχητη έλξη, ιδιαίτερα τώρα που ο τόπος μας περνάει σκοτεινές μέρες και «όφεις περισφίγγουν τα ιερά εδάφη».

Καμία αμφιβολία ότι η Στήλη του Σολομώντος υπήρξε. Υπάρχει ακόμα; Ήθελα πολύ να το μάθω. Ένας φίλος μού είχε πει κάποτε με θυμό ότι κοινό χαρακτηριστικό όλων των γυναικών είναι πως δεν μπορούν να δεχτούν κάτι χωρίς να παραστήσουν τον ντετέκτιβ. Ας είναι.

Η πρώτη προσπάθεια προσέγγισης με οδήγησε σε έναν αστικό θρύλο που δεν περνάει απαρατήρητος, στον θρύλο της Στήλης των Όφεων, μιας στήλης που λένε ότι γεννάει φίδια. Δεν ήταν η απάντηση.

Η Στήλη των Όφεων

Η υποψία ότι η οδός Μαύρης Πέτρας κοντά στον πύργο του Τριγωνίου, ίσως οφείλει το όνομά της σε κάποια «μαύρη, κατάμαυρη» πέτρα, χαμένη σήμερα μέσα στα δομικά υλικά μεταγενέστερων κτισμάτων, με έφερε μπροστά σε έναν ακόμα αστικό θρύλο. Στην πορεία συνάντησα και άλλους.

Κάθε μύθος, αν αποκρυπτογραφηθεί, αποκαλύπτει μια πραγματικότητα. Εν τούτοις οι αστικοί μύθοι δεν ήταν η απάντηση. Είχα ξεκινήσει λάθος. Ωστόσο είχα ξεκινήσει.

Ανήκω στην κατηγορία των ανθρώπων που έχουν ζήσει λίγο στη Θεσσαλονίκη και την έχουν αγαπήσει πολύ. Με μεγάλη ευχαρίστηση θα περιδιάβαινα και πάλι τους δρόμους της. Αυτή τη φορά μέσα από βιβλία, δημοσιεύσεις, χάρτες, ταχυδρομικά δελτάρια και παλιές φωτογραφίες. Δεν είμαι ιστορικός. Ξέρω όμως να μελετάω. Στα πανεπιστημιακά έδρανα εξοικειώθηκα με τα επιστημονικά συγγράμματα και την ιδέα ότι ένα βιβλίο χιλίων σελίδων... παλεύεται. 

Έκανα μια καινούργια αρχή. Ξαναγύρισα στην Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου και στον Πέτρο Ν. Παπαγεωργίου. Αναρωτήθηκα ποια διαδρομή αποτέλεσε στις αρχές του 20ου αιώνα έναν ευχάριστο περίπατο δύο συναδέλφων με κοινά ενδιαφέροντα, όχι πολύ μακριά από το κέντρο των δραστηριοτήτων τους. Ίσως η διαδρομή από τη λεωφόρο Χαμιδιέ ως το Γεντί Κουλέ επιφύλασσε κάποια ανακάλυψη. Γιατί αυτή η διαδρομή; Στη λεωφόρο Χαμιδιέ βρισκόταν το Παρθεναγωγείο του Στέφανου Νούκα, που διηύθυνε η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, και στο Σιντριβάνι βρισκόταν το καφενείο «Σουφλίον» όπου σύχναζε η διανόηση της πόλης και ο Πέτρος Ν. Παπαγεωργίου. Είχα την υποψία ότι η στήλη του Σολομώντος βρισκόταν στη ζώνη των ανατολικών τειχών.

Η λεωφόρος Χαμιδιέ με τα ονομαστά σουλτανικά σπίτια

κατέληγε στο Σιντριβάνι.

Το Σιντριβάνι. Δεξιά φαίνεται η γωνία του καφενείου «Σουφλίον»

Ακολούθησα αυτή τη διαδρομή, καθώς και τις άλλες, που χωρίς να το αντιλαμβάνομαι, άνοιγε μπροστά μου η μάταιη αναζήτηση μιας χαμένης κολώνας. Η παλιά Θεσσαλονίκη ήταν γεμάτη μοναχικές κολώνες. Σήμερα μπορεί να διακρίνει κανείς απομεινάρια, που επιζούν παρά την οικοδομική λαίλαπα και παρά τη λήθη και την άγνοια που αποδεικνύονται το ίδιο καταστροφικές. 

Κρήνη και ποτίστρα μπροστά σε μια αρχαία κολώνα

στο Σοτζουκσού τζαμί (στους Αγίους Αποστόλους).

Δεν άργησα να αντιληφθώ ότι η περιοχή έξω από τα ανατολικά τείχη ήταν ένας τόπος εξαφανίσεων και αφανισμών και πως το ίδιο συμβαίνει μ’ ένα μεγάλο μέρος της Θεσσαλονίκης. Ξεκίνησα να εντοπίσω τα ίχνη μιας μαύρης πέτρας και ανακάλυψα μια πολύχρωμη πόλη που ανασαίνει ακόμα στο παρασκήνιο της σύγχρονης μεγαλούπολης.

Όταν ψάχνεις, βρίσκεις. Όχι απαραίτητα αυτά που ξεκίνησες να βρεις. Καλύτερα!

Τέτη Σώλου

Αθήνα, Μάιος 2012

Περίπατοι στη Θεσσαλονίκη, Μάιος 2008

Όταν έφτανα στη Θεσσαλονίκη, κατέβαινα στο σταθμό του ΚΤΕΛ «Μακεδονία» και όχι στη Μοναστηρίου. Η ανυπομονησία μου ήταν ο ένας λόγος. 

Ο άλλος ήταν ο Ιάσονας. Ένα μαλλιαρό, στενόμακρο, ξανθό σκυλάκι, που είχε στην προστασία του ο αποθηκάριος του σταθμού. Ο Ιάσονας κυκλοφορούσε με άνεση, που μου έκοβε το αίμα, ανάμεσα στα λεωφορεία, παρατηρούσε το φόρτωμα των αποσκευών και απαντούσε με γαβγίσματα στις ανακοινώσεις των δρομολογίων, όταν τις έκανε μια συγκεκριμένη φωνή. 

Έπαιρνα το λεωφορείο Βούλγαρη 31 για το σπίτι. Θυμάμαι ακόμα καθαρά τη γυναικεία φωνή, που από το καλοκαίρι του 2007 ειδοποιούσε τους επιβάτες για την επόμενη στάση στα ελληνικά και στα αγγλικά. «Επόμενη στάση Χαρτοποιία, next stop Χαρτοποιία», Σφαγεία, Φιξ, Κέντρο Διερχομένων, Ιχθυόσκαλα... 

Εργοστάσιο Κάρολος Φιξ. Έχει απομείνει μόνο μία επιγραφή

πάνω από τα ισόγεια παράθυρα, που λέει Ψ_ΧΡΑΠΟΘΗΚ_ _

Ύστερα το λεωφορείο έπιανε την Εγνατία. Επόμενη στάση Κολόμβου, Αντιγονιδών, Ιασωνίδου... Όλο και πιο κοντά. Η φωνή ήταν ανυπόφορη. Θύμιζε νεαρή που μασάει τσίχλα και λέει με ύφος «Άκου να σου πω...». Σε λίγους μήνες αντικαταστάθηκε από μια καλύτερη. Ευτυχώς! Η φωνητική ειδοποίηση είναι ίσως κάτι πρακτικό, αλλά ενοχλητικό. Καμιά φορά ο οδηγός έκλεινε το κουμπί, για να ησυχάσουν τ’ αυτιά του. Τότε, αν χρειαζόταν, μπορούσες να συμβουλευτείς τον χάρτη της διαδρομής που υπήρχε πάνω από την πόρτα..

Το λεωφορείο έστριβε από την Τρίτης Σεπτεμβρίου κι έμπαινε στη λεωφόρο Στρατού. Στη γωνία είναι η εκκλησία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης και μπροστά της το μπάνερ με τη φωτογραφία της Σοφίας Βέμπο.

Η τραγουδίστρια της νίκης...

... και η μάνα του στρατιώτη.

Πεδίο του Άρεως

Επιτέλους έμπαινε στην Κωνσταντινουπόλεως, περνούσε το Ιπποκράτειο, έστριβε στην 26ης Οκτωβρίου (την παλιά Ιταλίας) και μόλις έμπαινε στη Νέα Εγνατία, σταματούσε στη στάση Μητροπούλου. Το σπίτι ήταν δυο βήματα, στην οδό Λυσάνδρου. Από το μπαλκόνι της κουζίνας φαινόταν η οδός Αγίου Στυλιανού με τις νεραντζιές της και το τεράστιο γαλάζιο κτίριο Γ του Ιπποκράτειου. Δεν πήγα ποτέ να περιεργαστώ τα κτίρια, ωστόσο περνούσα από κει κάθε μέρα. Μου πήρε πολύ καιρό για να εννοήσω ότι το Ιπποκράτειο δεν είναι άλλο από το παλιό νοσοκομείο Χιρς. Δεν με βοήθησε καμία διαφωτιστική επιγραφή. Δεν ξέφυγε ποτέ εκ παραδρομής από κάποιον η παλιά ονομασία του νοσοκομείου.

Ιπποκράτειο

Νοσοκομείο Χιρς

Απέναντι ήταν η πλατεία Χιρς και η ομώνυμη στάση του τραμ. Γι' αυτό, λοιπόν, στήθηκε εκεί το μνημείο του Ολοκαυτώματος, που αργότερα μεταφέρθηκε, όχι τυχαία, στην πλατεία Ελευθερίας. Πιο πέρα είναι η πλατεία Εβραίων Μαρτύρων και το βρεφοκομείο «Άγιος Στυλιανός», στο οποίο είχε λειτουργήσει το εβραϊκό σχολείο Καζές του συνοικισμού 151.

Καμιά φορά πήγαινα στο εκκλησάκι του Αγίου Παντελεήμονα, που βρίσκεται μέσα στο νοσοκομείο.  Κάποτε βρέθηκα στο τέλος μιας ακολουθίας. Ο ιερέας απευθύνθηκε με λεπτότητα στο εκκλησίασμα. Ανάμεσα στα χαρτάκια που άφηναν οι πιστοί για να μνημονευτούν ονόματα υπέρ υγείας ή υπέρ αναπαύσεως, υπήρχε πάντα ένα χαρτάκι με το όνομα Ραχήλ. Του είχε κάνει εντύπωση και ήθελε να γνωρίσει τον άνθρωπο που άφηνε το χαρτάκι.

[...] Τώρα στοχάζομαι πως πάντοτε δεν είναι

ακάνθινος ο στέφανος του μαρτυρίου.

Μπορεί και με ξανθές κοτσίδες να πλεχθεί

απ’ τις μικρές Ραχήλ όλου του κόσμου.

Ο Γιώργος Βαφόπουλος διαβάζει το ποίημά του
«Άουσβιτς: Ελεγείο σε μια ξανθή κοτσίδα»

ΚΛΙΚ

«Εις μίαν οδόν»

Αυτή η παλιά καρτ ποστάλ με τη λεζάντα «Θεσσαλονίκη – Σαρκοφάγος εἰς μίαν ὁδόν» ασκεί επάνω μου μεγάλη έλξη. Η ατμόσφαιρα που είναι διάχυτη στην πόλη δημιουργεί την ακαθόριστη αίσθηση ότι υπάρχει κάτι που έχεις ζήσει και γνωρίζεις, και που ο νους έχει ξεχάσει, όμως τα κύτταρα κι η ψυχή το θυμούνται πολύ καλά. Είναι η ενδόμυχη γνώση πως τούτος ο κόσμος, που συνεχίζει τη ζωή, και ο άλλος, που του την παρέδωσε, πορεύονται δίπλα δίπλα.

Περπατώντας στην οδό Παπαναστασίου (παλιά λεγόταν λεωφόρος Αθηνών) παρατηρούσα τον αρχαίο τάφο. Είναι μακεδονικός τάφος του 3ου π.Χ. αι. και ονομάζεται τάφος του Μαιευτηρίου, επειδή βρίσκεται ακριβώς απέναντι από το κτίριο του Δημοτικού Μαιευτηρίου, που σήμερα στεγάζει το Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας. 

Το παλιό δημοτικό μαιευτήριο.

Ο μακεδονικός τάφος.

Το περιεχόμενο του μακεδονικού τάφου έχει γίνει σκόνη εδώ και πολλούς αιώνες. Το ίδιο και το περιεχόμενο της σαρκοφάγου εις μίαν οδόν. Ό,τι αγάπησε αυτή η σκόνη, έγινε φως σε κόσμους που δεν έχουν φτιαχτεί ακόμα, όπως θα έλεγε ο Λευκάδιος Χερν. Ο τάφος άντεξε μέσα στους αιώνες. Το ίδιο και η σαρκοφάγος. Επέζησε εις μίαν οδόν κι από κιβούρι έγινε στέρνα για να δροσίζει διψασμένα ζωντανά.

Περίπατοι στη Θεσσαλονίκη-Μάιος 2012

ΚΛΙΚ

Η παλιά καρτ ποστάλ με τη λεζάντα «Σαρκοφάγος εις μίαν οδόν» ανήκει στο πλούσιο αρχείο του Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης, που είχε την καλοσύνη να μου παραχωρήσει την άδεια χρήσης αυτής καθώς και πολλών άλλων φωτογραφιών της παλιάς Θεσσαλονίκης που χρησιμοποιήθηκαν στο βιβλίο.

Η φωτογραφία με τη λεζάντα «Νοσοκομείο Χιρς» απεικονίζει έκθεμα του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, που είχε την καλοσύνη να μου παραχωρήσει την άδεια χρήσης.

Τις φωτογραφίες ΚΤΕΛ, ΦΙΞ, ναός Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης και Ιπποκράτειο τις βρήκα στο Panoramio και  στο Flickr. Χρησιμοποιούνται μόνο στη συγκεκριμένη σελίδα του μπλογκ. Ελπίζω να μην ενοχλεί.

Περίπατοι στη Θεσσαλονίκη, Μάιος 2012

Όταν τελείωνα το βιβλίο, πήγα στη Θεσσαλονίκη. 'Ηθελα να επισκεφθώ κάποια μέρη που έχουν ιδιαίτερη θέση στο βιβλίο, να μιλήσω με κάποιους παλιούς, να βγάλω φωτογραφίες και με αφορμή αυτά να βρεθώ ξανά στην αγαπημένη μου Θεσσαλονίκη. Έτσι κι έγινε. Όμως αυτή τη φορά δεν περπατούσα μόνο στην πόλη που ήξερα, αλλά και στην πόλη που γνώρισα μελετώντας. Στην παλιά πόλη που ανασαίνει στο παρασκήνιο της σύγχρονης μεγαλούπολης.
Μπορεί όσοι δεν γνωρίσαμε τη Θεσσαλονίκη «όμορφη σαν το Τολέδο, τη Σεβίλη και την Κόρδοβα», όπως λέει ο Αλμπέρτος Ναρ, να μην ξέρουμε τι χάνουμε. Το πιστεύω. Όμως, ποιος παραδέχεται ότι η ομορφιά της Θεσσαλονίκης είναι χαμένη; Είναι κρυμμένη. Κι όσοι αγαπάμε τη Θεσσαλονίκη αναζητάμε την ομορφιά της περπατώντας από την παραλία ως το μπαΐρι και στις χάρτινες αναμνήσεις. Και τη βρίσκουμε. Ακόμα!

Οδός Προξένων

Αυτός ο δρόμος δίπλα στο Διοικητήριο, ήταν ο δρόμος που βρισκόταν το τζαμί του Σελίμ πασά, γνωστό ως Σαατλί τζαμί λόγω του ρολογιού. Σήμερα λέγεται οδός Προξένων, λόγω του άγριου φονικού των δύο προξένων μέσα στο τζαμί.

Η οδός Προξένων σήμερα. 

Ο ίδιος δρόμος πριν την πυρκαγιά του 1917. 

Χρονόγραμμα ή ταρίχ

Είναι καταπληκτικό πόσα μπορείς να μάθεις σκαλίζοντας χαρτιά και μελετώντας φωτογραφίες και πόσο εξασκείται το μάτι να βλέπει πράγματα που πριν δεν παρατηρούσε. Για παράδειγμα ένα χρονόγραμμα στην οδό Πάικου. Είχα περάσει από μπροστά του αρκετές φορές παλιότερα, πηγαίνοντας προς τις «Τέσσερις Εποχές». Δεν το είχα προσέξει, γιατί δεν γνώριζα τη σημασία και την αξία του τότε. Τώρα απορώ πώς γλίτωσε.

Η οδός Πάικου βρίσκεται στον Φραγκομαχαλά και δίνει μια ιδέα πόσο στενοί ήταν οι δρόμοι της παλιάς Θεσσαλονίκης.


Η Στήλη των Όφεων

Εδώ και αιώνες είναι το μοναδικό απομεινάρι και μάρτυρας της ύπαρξης ενός παμπάλαιου, πελώριου και εξαφανισμένου κτίσματος. Κάποια ανεξήγητη δύναμη την κάνει ν'αντέχει στο χρόνο. Το όνομα Γιλάν Μερμέρ ή Στήλη των Όφεων πιθανότατα τη συνδέει με τη λατρεία θεότητας της ύστερης ρωμαϊκής περιόδου.

Η Στήλη των Όφεων σήμερα.

Κάποτε ήταν βρύση με γούρνα

και δρόσιζε ανθρώπους και ζωντανά. 

Και αργότερα χρησίμεψε σαν κολώνα φωτισμού.

Πίσω από τη στήλη είναι υποσταθμός της ΔΕΗ. Το γκράφιτι έξω από τα γραφεία της ΔΕΗ με ξανασύνδεσε με τις έγνοιες του σήμερα.

Η παλιά λαχαναγορά

Είναι άδεια πια, ανεπανόρθωτα φθαρμένη, με τα κεπέγκια της σκουριασμένα και τους τοίχους βουλιαγμένους. Θα την γκρεμίσουν και στη θέση της θα χτιστεί σχολείο. Σε λίγο κανείς δεν θα θυμάται την ύπαρξή της.

Είναι τέτοια η θέση της λαχαναγοράς, που οι θεμελιωτικές εργασίες του σχολείου, θα φέρουν στο φως παλιότερο θαμμένο κτίσμα. 

Η παλιά πλατεία Χορχόρ

Πάνω από την παλιά λαχαναγορά είναι η πλατεία Μουσχουντή, η παλιά πλατεία Χορχόρ. Ποιος ήταν αυτός ο Χορχόρ, που το όνομά του δόθηκε σε πλατεία και σε κρήνη, δεν γνωρίζω. Υποθέτω κάποια φιγούρα που κατέληξε κωμική. Το 1912 μια οπερέτα με τίτλο «Χορχόρ αγάς» έκανε μεγάλη επιτυχία στου Πατέ. Δεν νομίζω ότι ξέρουν πολλοί το παλιό όνομα της πλατείας. Κάποιοι, όμως, αγνοούν την πυρκαγιά του 1917.

Η μεγάλη πυρκαγιά του 1917, που κατάκαψε την πόλη και άλλαξε τη φυσιογνωμία της, ξεκίνησε από ένα σπίτι κοντά στην κρήνη Χορχόρ-σου.

Η κρήνη και το σπίτι πριν από την πυρκαγιά.

Το ίδιο σημείο μετά την πυρκαγιά.

Οι κρήνες

Η κρήνη Χορχόρ-σου δεν υπάρχει πια. Η παλιά Θεσσαλονίκη ήταν γεμάτη βρύσες και σεμπίλ χανέδες. Σήμερα σώζονται δεκατέσσερις. Οι περισσότερες απ' αυτές στην Άνω Πόλη, όπως η  κρήνη του Μουράτ στο Τσινάρι. Της έχουν αφαιρέσει το χρονόγραμμα, προφανώς μετά την απελευθέρωση, που κατέστρεφαν μετά μανίας τα σύμβολα της οθωμανικής κυριαρχίας. Κάποιοι την αποκαλούν μεταβυζαντινό μνημείο (!). Η νεοελληνική προχειρότητα τοποθέτησε κολλητά στη βρύση κάλαθο αχρήστων, που όπως έλεγε ο Μποστ, είναι ο κάλαθος πέριξ του οποίου ρίπτομεν τα απορρίματά μας. Ωστόσο η κρήνη του Μουράτ βγάζει νερό κι εκπληρώνει τον σκοπό για τον οποίο χτίστηκε. 

Η κρήνη του Μουράτ στη συμβολή των οδών

Κλειούς και Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου 

Η κρήνη του Μουράτ άλλοτε.

Τα μάρμαρα της στέρνας έχουν ελληνικά χαράγματα.

Τα συνηθισμένα και γνωστά. Τα έργα ενός πολιτισμού

γίνονται δομικά υλικά ενός άλλου.

Τα εξαφανισμένα νεκροταφεία

Περπατώντας στη Θεσσαλονίκη δεν είναι καθόλου απίθανο να πατήσεις πάνω σε κάποια εβραϊκή ταφόπλακα που έχει γίνει κράσπεδο ή σκαλοπάτι.

Συνηθίζεται μάλλον να χρησιμοποιούν ταφόπλακες σε δημοτικά έργα. Ο δήμος Αθηναίων πρόσφατα είχε προκαλέσει  κλαυσίγελω με μία ταφόπλακα που χρησιμοποίησε ως μάρμαρο στην πλατεία Συντάγματος και οι εργάτες την τοποθέτησαν με την επιγραφή προς τα πάνω.

Στη Θεσσαλονίκη, όμως, το πράγμα είναι διαφορετικό. Οι ταφόπλακες είναι πικρή ενθύμηση ενός εγκλήματος. Της καταστροφής και λεηλασίας του εβραϊκού νεκροταφείου λίγο πριν τον εκτοπισμό ολόκληρης της εβραϊκής κοινότητας της πόλης στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. 

Από τις ελάχιστες ταφόπλακες που σώθηκαν,

μερικές φυλάσσονται στο Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

Το παμπάλαιο ορθόδοξο χριστιανικό νεκροταφείο αφανίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, σε διάστημα μικρότερο της τριετίας, χωρίς ν' αφήσει ίχνη. Ίσως κάποιοι από τους πιο παλιούς τάφους του νεκροταφείου της Ευαγγελίστριας να μοιάζουν με τους εξαφανισμένους τάφους του παλιού ορθόδοξου νεκροταφείου. Αυτό είναι όλο κι όλο που ξέρουμε. Αρχεία και αναπαραστάσεις δεν υπάρχουν, άρα δεν θα μάθουμε ποτέ τίποτα σπουδαίο. Εκτός κι αν ένα θαύμα αποκαλύψει μέρος του αρχείου του Πέτρου Ν. Παπαγεωργίου, που -ώ του θαύματος!- θα έχει σωθεί από την πυρκαγιά!

Αριστερά διακρίνεται ο τάφος του Μουσχουντή.

Η Ευαγγελίστρια αποτυπώνει την ιστορία της πόλης, γι' αυτό και συναντάει κανείς τόσους μελετητές, φωτογράφους, εικαστικούς, συντηρητές...

Από τα τούρκικα μνήματα σώζεται ένας τουρμπές στην Άνω Πόλη και δύο τάφοι στη Ροτόντα.

Παρεμπιπτόντως οι Σαλονικιοί δεν χρησιμοποιούν τη λέξη νεκροταφείο. Προτιμούν να λένε «στα μνήματα».

Την μπάλα στα μνήματα!

Η κραυγή της κερκίδας, όταν θέλει να υποδείξει στον παίκτη να στείλει την μπάλα εκτός αγωνιστικού χώρου, παραπέμπει στην εποχή που στην περιοχή υπήρχαν τα γήπεδα του Ηρακλή και του ΠΑΟΚ και συνόρευαν με το εβραϊκό και το ντονμέδικο νεκροταφείο αντίστοιχα. Όταν η μπάλα έβγαινε εκτός αγωνιστικού χώρου, πήγαινε κυριολεκτικά στα μνήματα. Εκεί επάνω έχει οικοδομηθεί το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Ο μιναρές της Ροτόντας

Ροτόντα αποκάλεσαν το μνημείο λόγω του σχήματός του οι ξένοι περιηγητές. Χτίστηκε ως ναός του Δία, έγινε χριστιανικός στο όνομα των Αγίων Ασωμάτων, έγινε τζαμί, το Χορτάτζ-Σουλτάν τζαμί, το 1912 μετονομάστηκε σε ναό του Αγίου Γεωργίου και το 1914 έγινε «Μακεδονικό Μουσείο». Μόνο για δύο χρόνια λειτούργησε ως ναός του Αγίου Γεωργίου. Προκαλεί εντύπωση πόσο βαθιά χαράχτηκε στη μνήμη όλων αυτών που αποκαλούν το μνημείο Άγιο Γεώργιο, ενώ άλλα ζητήματα έχουν εσπευσμένα κι εντελώς ξεχαστεί. 

Ο μιναρές της Ροτόντας σήμερα.

Ο μιναρές της Ροτόντας επί τουρκοκρατίας.

Η κάρτα την αναφέρει ως ναό του Αγίου Γεωργίου.

Ο μιναρές σώζεται χάρη στον καθηγητή Πελεκίδη, ο οποίος, για να τον γλιτώσει από τις μπουλντόζες που ήταν έτοιμες να τον κατεδαφίσουν, ανέβηκε επάνω και αρνιόταν να κατέβει. Τελικά υποχώρησαν οι μπουλντόζες και γλίτωσε ο μιναρές, αφού όμως του αφαίρεσαν το τσανάκ, τον εξώστη που έβγαινε ο χότζας καλούσε τους πιστούς σε προσευχή, και την κορυφή του.

Ε, να μην πιω κι εγώ έναν καφέ;

Μετά από μια μεγάλη βόλτα χρειάζεται ξεκούραση και καφές. Και ίσως ένα γλυκάκι -ε; γιατί όχι; Το αγαπημένο μου σημείο ήταν στην Αγιά Σοφιά, διαγώνια, στο γνωστό ζαχαροπλαστείο. Εκεί έκανα μια ανασκόπηση της μέρας, κρατούσα σημειώσεις, έκανα σκιτσάκια και τηλεφωνήματα. Βολευόμουν μια χαρά με τα χαρτιά μου, τα καπνικά μου, δύο πιάτα, ένα φλιτζάνι, ένα ποτήρι και μια καράφα σ' ένα τραπεζάκι τόσο δα. Το μακεδονίτικο μπερεκέτι μου ευφραίνει την καρδιά. 

Μία μικρή συμβουλή: Ο καφές στη Θεσσαλονίκη, με εξαίρεση τα τρέντι μαγαζιά, δεν συνοδεύεται από τυλιγμένο μπισκοτάκι. Έρχεται με κέρασμα. Ένας καφές μπορεί να σε ξεκουράσει, να σε τονώσει και να σου δώσει τη δύναμη για να συνεχίσεις. Χρειάζεται, λοιπόν, να προβλέψεις όταν παραγγέλνεις μαζί με τον καφέ εκείνο το ονομαστό τσουρέκι με κάστανο και άσπρη σοκολάτα, ότι θα έρθει μαζί και το κέρασμα του καφέ, και θα βρεθείς με δύο πιάτα γλυκό μπροστά σου.

Urban Legends

Απέναντι από το ζαχαροπλαστείο είναι το Κόκκινο Σπίτι. Ακόμα πανέμορφο. Έχει δημιουργηθεί και γι' αυτό ένας αστικός μύθος, όπως για τη Στήλη των Όφεων, τον Τουρμπέ του Μουσά-μπαμπά, για τα καπάκια των δρόμων, τους Κήπους του Πασά, την οδό Μαύρης Πέτρας. Μ' αυτά κι άλλα διάφορα ασχολούνται οι «περιπλανώμενοι του παράδοξου» και η Θεσσαλονίκη έχει αρκετούς.

PONT A MOUSSON

ΟΙΚΟΣ ΖΑΚΑ ΤΣΙΜΙΣΚΗ στην Τσιμισκή

Τα μεταλλικά καπάκια, οι «αστικές σημαδούρες» όπως τα αποκαλούν πολλοί, βρίσκονται όχι μόνο σε πεζοδρόμια, αλλά σε αυλές σπιτιών και κοινόχρηστους χώρους πολυκατοικιών. Δεν έχουν πάντα μυστηριώδη κι ανεξιχνίαστα σύμβολα. Νομίζω ότι μια έρευνα σε παλιά πωλητήρια συμβόλαια θα έδινε πληροφορίες, οπωσδήποτε ενδιαφέρουσες.

Στον Τουρμπέ του Μουσά-Μπαμπά έχουν αρχίσει εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης. Καιρός ήταν! Φροντισμένος θα φαντάζει λιγότερο στοιχειωμένος.

Οι πληροφορίες των παλιών καρτ-ποστάλ δεν είναι πάντα αξιόπιστες.

Εδώ ο Τουρμπές του Μουσά-μπαμπά  αναφέρεται ως ορθόδοξο μοναστήρι. 

Υπόγεια πόλη

Οι υπόγεια πόλη δεν είναι urban legend. Είναι πραγματικότητα. Κάτω από την πόλη υπάρχει ένα δίκτυο σηράγγων που οδηγούν από τα κάστρα στη θάλασσα. Οι χριστιανικές κατακόμβες επέκτειναν το δίκτυο των ρωμαϊκών σηράγγων. Κάτω από κάθε παλιά εκκλησία υπάρχει κρύπτη, μ' άλλα λόγια υπόγειο πέρασμα. 

Ο σεισμός του 1978 αποκάλυψε κάτω από τον μητροπολιτικό ναό την κρύπτη του Μακεδονικού Αγώνα, δηλαδή τον υπόγειο διάδρομο που χρησιμοποιούσαν οι μακεδονομάχοι για να περάσουν στο ελληνικό προξενείο και να συναντηθούν με τον έλληνα πρόξενο Λάμπρο Κορομηλά.

Η έκταση της υπόγειας πόλης είναι άγνωστη. Μία από τις τρεις βασικές σήραγγες άρχιζε από τα κάστρα κι έβγαινε στο λιμάνι, κοντά στο Τοπ Χανέ.

Το Τοπ Χανέ, το κανονιοβολείο, άλλοτε.

Σήμερα.

Ήσυχο και δροσερό σημείο στο φρούριο του Βαρδαρίου.

Η πόλη που φεύγει

Τα πάντα δείχνουν ότι η Θεσσαλονίκη δεν διδάχτηκε τίποτα από το πάθημα της τσιμεντένιας και απρόσωπης Αθήνας. Πανέμορφη η Αριστοτέλους, ποιος λέει όχι; Αλλά πιο μέσα είδα την παρακμή που ακολουθεί την ακμή. Το είδος των μαγαζιών που κλείνουν δείχνει ότι ένας τρόπος συναλλαγής, καθώς και ο κόσμος που τον χρησιμοποιούσε, έχουν τελειώσει. 

Στοά στην Αγίου Μηνά, κοντά στο Εβραϊκό Μουσείο.

Μαντάρισμα; Τι είναι αυτό;

Κατεβασμένα τα ρολά.

Λουκέτο κάτω από την εμπορική επιγραφή

Μια άλλη επιγραφή, πρόχειρη, ωστόσο φροντισμένη. 

Όχι εδώ... Απέναντι.

Η παραλία τη νύχτα

Ο Πεντζίκης συμβούλευε ότι στη Θεσσαλονίκη πρέπει να μπαίνεις από τη θάλασσα, για να μπορείς να θαυμάσεις την ομορφιά της.

Πάντα είχα μια απορία γι' αυτούς που ψαρεύουν στην παραλία, αν τρώνε τα ψάρια που πιάνουν ή αν το κάνουν για την ευχαρίστηση (γιατί σίγουρα κάποια ευχαρίστηση θα νιώθουν). Δεν ξέρω, δεν έχω μιλήσει με κανέναν. Ωστόσο η βραδινή βόλτα στην παραλία είναι συνδεδεμένη με την εικόνα κάποιου ψαρά. 

Το πρωί στον Άγιο Αθανάσιο (το παλιό Καβακλί)

Τέτοιες εικόνες της Θεσσαλονίκης έπαιρνα μαζί μου κάθε βράδυ γυρίζοντας στον Άγιο Αθανάσιο, στο σπίτι που με φιλοξενούσε. Η μακεδονίτικη φιλοξενία είναι ζεστή και αρχοντική. Η βραδιά κυλούσε εύθυμα με καλή παρέα, κουβέντα, τσίπουρο και μεζέδες. Κι ύστερα κοιμόμουν τον ύπνο του δικαίου. Το πρωί που άνοιγα το παράθυρο, αντίκρυζα μια εικόνα που με καλημέριζε χαρούμενα!

Και κάτι ακόμα...

ΚΛΙΚ

Περίπατοι στη Θεσσαλονίκη-Μάιος 2008

ΚΛΙΚ

Οι παλιές καρτ ποστάλ και φωτογραφίες αυτής της σελίδας ανήκουν στο πλούσιο αρχείο του Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης, που είχε την καλοσύνη να μου παραχωρήσει την άδεια χρήσης αυτών καθώς και πολλών άλλων φωτογραφιών που χρησιμοποιήθηκαν στο βιβλίο. Ευχαριστώ επίσης το Εβραϊκό Μουσείο της Θεσσαλονίκης που μου παραχώρησε την άδεια να φωτογραφίσω τα εκθέματα και τον Βασίλη Γρίβα για τις δύο νυχτερινές φωτογραφίες.