Η λογοκρισία του βιβλίου της Θεσσαλονίκης

Αγαπητοί φίλοι,

όσοι παρακολουθείτε τη δουλειά μου, θα ξέρετε την αγάπη μου για τη Θεσσαλονίκη και για το βιβλίο μου «Θεσσαλονίκη-μνημεία, μνήματα και μνήμες», μια ιστορική μελέτη για τις τρεις μεγάλες κοινότητες της παλιάς πολύχρωμης και πολύγλωσσης πόλης: την εβραϊκή, τη μουσουλμανική και τη χριστιανική.

Πρότεινα το βιβλίο σε έναν γνωστό εκδοτικό οίκο της Θεσσαλονίκης, η πρόταση έγινε δεκτή και υπογράψαμε συμβόλαιο συνεργασίας. Το βιβλίο ήταν σελιδοποιημένο και στημένο. Η επιμέλεια και οι διορθώσεις ανατέθηκαν σε ιστορικό καθηγητή. Μετά από λίγες εβδομάδες ήρθε στα χέρια μου ο φάκελος με τις διορθώσεις. Ξεφύλλισα το δοκίμιο για να πάρω μια πρώτη γεύση. Όταν είδα τη λέξη «αυγά» διορθωμένη σε «αβγά», (στραμπούληγμα που και ο ίδιος ο Τριανταφυλλίδης που το πρότεινε το πήρε πίσω), σκέφτηκα ότι δεν αρχίζουμε καλά. Είχα δίκιο γιατί στη συνέχεια είδα κάποιες προτάσεις σβησμένες με κόκκινη γραμμή και ολόκληρες παραγράφους διαγραμμένες με κόκκινο χι. Όλες βρίσκονταν στην ενότητα για τους Εβραίους και στα τραγικά γεγονότα των ετών 1941-1943. 

Αναφέρω μερικές περιπτώσεις:

• Η φράση ότι ο όχλος λεηλάτησε το [κατεστραμμένο] εβραϊκό νεκροταφείο και πήρε τούβλα και μάρμαρα διαγράφτηκε με κόκκινη γραμμή.

• Η παράγραφος που ξεκινάει με το ερώτημα «γιατί στη Θεσσαλονίκη οι απώλειες της εβραϊκής κοινότητας ήταν τόσο μεγάλες συγκριτικά με άλλες ελληνικές πόλεις» διαγράφτηκε με κόκκινο χι.

• Με κόκκινο χι διαγράφτηκε το τμήμα που μιλάει για την Υπηρεσία Διαχειρίσεως Ισραηλιτικών Περιουσιών, για τις άθλιες κομπίνες των απογραφέων και των μεσεγγυούχων και για το λυσσαλέο πλιατσικολόγημα των σπιτιών και καταστημάτων των εκτοπισμένων Εβραίων.

• Με διπλοτετράδιπλο χι που κόντεψε να τρυπήσει το χαρτί διαγράφτηκε η παράγραφος που καταλήγει ότι «πολλές περιουσίες φτιάχτηκαν από την πυρίκαυστο και τους αποδημούντες». (Αποδημούντες είχε χαρακτηρίσει η κατοχική κυβέρνηση τους δυστυχείς Εβραίους που εκτοπίστηκαν για να θανατωθούν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Πυρίκαυστος ζώνη ονομάστηκε το τμήμα της πόλης που καταστράφηκε από την πυρκαγιά του 1917. Άλλη φοβερή ιστορία αυτή!)

• Ο επιμελητής-διορθωτής-ιστορικός-καθηγητής με τη φόρα που είχε πάρει διέγραψε ακόμα και την πληροφορία ότι κάποιες γερμανικές εταιρείες χρησιμοποίησαν τζάμπα εργατικό δυναμικό από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Φρέναρε μονάχα αφού διέγραψε το όνομα του Γιάννη Μπουτάρη, που επί δημαρχίας του η Θεσσαλονίκη εντάχθηκε -επιτέλους!- στο Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών της Ελλάδας της περιόδου 1940-1945.

Στο σημείο αυτό τελείωσαν οι διαγραφές, αλλά και το επίμαχο κεφάλαιο για την εβραϊκή κοινότητα. Τα υπόλοιπα ήταν αλλαγές του τύπου «αυγά» σε «αβγά» και «κτίρια» σε «κτήρια».

Αυτό δεν ήταν επιμέλεια. Ήταν λογοκρισία! Δεν χρειαζόταν να το ψιλοκοσκινίσω. Σε  μία σύντομη συνάντηση με τον εκδότη διέλυσα τη συνεργασία μας, ακυρώσαμε το συμβόλαιο και πήρα το βιβλίο μου πίσω. 

«Μου είναι αδύνατον να πιστέψω ότι οι Θεσσαλονικείς έκαναν τέτοια φοβερά πράγματα στους Εβραίους συμπολίτες τους», είπε ο εκδότης.

«Δεν τα έκαναν οι Θεσσαλονικείς γενικώς. Τα έκαναν κάποιοι αχρείοι που επωφελήθηκαν από την τραγική μοίρα των συμπολιτών τους», του απάντησα.

Όταν ερευνούσα, βρέθηκα πολλές φορές μπροστά σε γεγονότα που αγνοούσα, που μου δημιούργησαν έκπληξη, οργή, αγανάκτηση, που τα αντιμετώπισα με δυσπιστία και χρειάστηκε να ανατρέξω σε πάμπολλες πηγές μέχρι να βρω άκρη και να καταλάβω τι γίνεται. Κατέγραψα τα γεγονότα στα οποία με οδήγησε η έρευνα που έκανα, ασχέτως αν μου άρεσαν ή όχι, και τα τεκμηρίωσα με πηγές που αναφέρονται στη βιβλιογραφία, αποφεύγοντας ν’ αναφέρω κρίσεις και προσωπικές απόψεις. 

Έτσι, όταν πρότεινα το βιβλίο μου για έκδοση, ήξερα καλά για ποιο πράγμα μιλούσα, με ποιον τρόπο μιλούσα και τι δουλειά είχα κάνει. Ήξερα ακόμα ότι είναι πολλά αυτά που αγνοούμε και πως η άγνοια και η λήθη εξυπηρετούν τις εξουσίες.

Δεν μπορώ παρά να εκτιμήσω τα αποτελέσματα που έχει φέρει η στάση του δήμαρχου Μπουτάρη και που εκφράζεται συνοπτικά με μία φράση από την ομιλία του στην περσινή εκδήλωση μνήμης την Ημέρα Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος: «Ξέρετε ότι ως διοίκηση του Δήμου Θεσσαλονίκης και, προσωπικά εγώ ως δήμαρχος, δίνουμε έμφαση στα ιστορικά ζητήματα του πρόσφατου παρελθόντος που η πόλη επιμελώς έκρυβε τόσα χρόνια». 

Η Θεσσαλονίκη άρχισε να θυμάται το πλούσιο παρελθόν της. Οι νεότεροι άρχισαν να το μαθαίνουν.

Κάποια στιγμή ο εκδότης επανήλθε με ένα τηλεφώνημα για να μου δηλώσει ότι εξακολουθεί να του αρέσει το βιβλίο και για ν’ αφήσει ανοιχτή την προοπτική της έκδοσής του, αν δεχτώ να αφαιρεθούν οι επίμαχες παράγραφοι. 

«Τι να αφαιρεθούν; Εδώ έχουν εμπλουτιστεί!»

Ποιο θα είναι το μέλλον του βιβλίου μου δεν το γνωρίζω, αλλά δεν ανησυχώ. «Κάθε βιβλίο έχει το αστέρι του», όπως λέει μια αγαπητή μου συγγραφέας. 

Ένα άρθρο μου όμως για την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης δημοσιεύτηκε πρόσφατα στη Huffington Post και μπορείτε να το διαβάσετε.

Η καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου και ο αφανισμός της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης

Υ.Γ. Το βιβλίο περιλαμβάνει πολλές φωτογραφίες της παλιάς Θεσσαλονίκης. Όταν άρχισα να κάνω επαφές με τα αρχεία που τις διέθεταν για να πάρω την άδεια χρήσης τους, είχα διάφορες ευχάριστες εκπλήξεις. Οι υπεύθυνοι με μεγάλη προθυμία μου παραχώρησαν ηλεκτρονικά αρχεία σε υψηλή ανάλυση και με πολλή ζεστασιά μου έδιναν συγχαρητήρια και με ενθάρρυναν την προσπάθειά μου να γράψω ένα βιβλίο για την πόλη τους. Το Άσυλο του Παιδιού, η Αμερικάνικη Γεωργική Σχολή Θεσσαλονίκης, το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης, ο Ευάγγελος Χεκίμογλου, ο Γιάννης Μισετζής, ο Μανώλης Ρωξάνας, ο Γιώργος Μ. Γρούτας μου εμπιστεύτηκαν τις φωτογραφίες που τους ζήτησα. Αναφέρονται όλοι στις πηγές των εικόνων, αλλά θέλω να τους ευχαριστώ θερμά και μέσα από αυτό το κείμενο. Ξεχωριστά θέλω να ευχαριστήσω τον δήμο και το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης για τη γενναιόδωρη προσφορά τους (πλήθος φωτογραφιών!) και τον συλλέκτη Μάνο Μαλαμίδη που εκτός από την πρόσβαση στο αρχείο του είναι πάντα πρόθυμος να μου δώσει τη γνώμη του και τις γνώσεις του.

Ανήμερα του αγίου Δημητρίου 2013

Ο τόπος μας ζει μέρες βιβλικές. Τις πρώτες μιας καινούργιας κατοχής. Εύχομαι, αγαπητοί φίλοι, γρήγορα να απαλλαγεί η Ελλάδα από «ὅλους τοὺς ὄφεις, οἱ ὁποῖοι περισφίγγουν τὰ ἱερά ἐδάφη» και τούτη η λαμπρή μέρα του Οκτώβρη, μέρα χαρμόσυνη και διπλού γιορτασμού για τη Θεσσαλονίκη, να γίνει μέρα χαρμόσυνη και διπλού γιορτασμού για ολάκερο τον τόπο.

Αγίου Δημητρίου 2011

Ανήμερα της μεγάλης γιορτής του Αγίου Δημητρίου έστειλα σε φίλους που αγαπούν τη λογοτεχνία και τη Θεσσαλονίκη ένα μικρό και μάλλον άγνωστο κείμενο της Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου, που έγραψε η μεγάλη διηγηματογράφος τον Οκτώβριο του 1905 στη Θεσσαλονίκη, μαζί με την ευχή να σωθεί ο τόπος από «όλους τους όφεις, οι οποίοι περισφίγγουν τα ιερά εδάφη».

Εν τέλει αυτή η κάπως περίεργη ευχετήρια κάρτα στάθηκε το ξεκίνημα ενός βιβλίου για την πολύχρωμη  και πολύγλωσση Θεσσαλονίκη των πολλών κοινοτήτων, την «όμορφη σαν το Τολέδο, τη Σεβίλη και την Κόρδοβα», όπως λέει ο Αλμπέρτος Ναρ.

ΚΛΙΚ

Το «ανίερο άγος»

«Θεσσαλονίκη: Μνημεία, μνήματα και μνήμες»
της Τέτης Σώλου
απόσπασμα από το βιβλίο

Εβραίοι της Θεσσαλονίκης στην Εγνατία κατευθύνονται
προς το στρατόπεδο Χιρς.

Οι άνθρωποι στέκονταν κι έβλεπαν το τραγικό θέαμα των εξαθλιωμένων Εβραίων να βαδίζουν σιωπηλοί στην Εγνατία πηγαίνοντας στο διαμετακομιστικό στρατόπεδο. Από κει ξεκινούσαν τα τρένα με τα σφραγισμένα βαγόνια, που αποσφραγίζονταν στο Άουσβιτς, ύστερα από οχτώ ημερών ταξίδι.
Οι Γερμανοί τους προπηλάκιζαν και τους χτυπούσαν. Κανείς δεν μπορούσε να τους προσφέρει τίποτα –ένα τσιγάρο, ένα κουλούρι, ένα ποτήρι νερό... Κάποια παιδιά τραβούσαν από το χέρι συνομήλικά τους εβραιόπουλα για να τα βγάλουν από τη γραμμή. Εκείνα όμως δεν δέχονταν. Όπου πήγαινε η οικογένειά τους, θα πήγαιναν κι αυτά.

Δεκαοχτώ αποστολές. Την πρώτη αποστολή αποτελούσαν σαράντα βαγόνια, στα οποία στοιβάχτηκαν 2.800 άνθρωποι. Ξεκίνησε στις 15 Μαρτίου 1943. Το στρατόπεδο Χιρς άδειασε, την επόμενη μέρα ξαναγέμισε και τη μεθεπόμενη, στις 17 Μαρτίου 1943 που έφυγε η δεύτερη αποστολή, άδειασε ξανά. Η τελευταία αποστολή για τα στρατόπεδα του θανάτου έφυγε στις 7 Αυγούστου 1943.

Ο Γιώργος Βαφόπουλος διαβάζει το ποίημά του
«Άουσβιτς: Ελεγείο σε μια ξανθή κοτσίδα»

ΚΛΙΚ

Η φωτογραφία απεικονίζει έκθεμα του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, που φωτογράφισα και που είχε την καλοσύνη να μου παραχωρήσει την άδεια χρήσης.

Η καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου

απόσπασμα από το βιβλίο «Θεσσαλονίκη: Μνημεία, μνήματα και μνήμες»

Τον Απρίλη του ’41 μπήκαν οι Γερμανοί στη Θεσσαλονίκη. Μόλις οι συνθήκες δημιούργησαν την ευκαιρία, ο δήμαρχος Μερκουρίου και ο νέος διοικητής της Μακεδονίας Σιμωνίδης ζήτησαν από τη γερμανική διοίκηση την απαλλοτρίωση ολόκληρου του εβραϊκού νεκροταφείου. Η γερμανική διοίκηση ενέκρινε το σχέδιο απαλλοτρίωσης τον Δεκέμβρη του 1942 και σε χρόνο ρεκόρ (μέσα σ’ ένα μήνα!) το εβραϊκό νεκροταφείο ξεγυμνώθηκε. Τον Ιανουάριο του 1943 η καταστροφή του νεκροταφείου είχε ολοκληρωθεί.

[...] οἱ ἑλληνικές ἀρχές τῆς Θεσσαλονίκης κατέστρεψαν, με ἀκατανόητη φούρια, τά Ἐβρέικα Μνήματα. Ἀμέσως ἔγινε ἡ σκατομοιρασιά: το Πανεπιστήμιο βούτηξε το οἰκόπεδο (400 στρέμματα στήν καρδιά τῆς πόλης), η Μητρόπολη ἅρπαξε τά μάρμαρα (γιά τήν μετέπειτα ἀνοικοδόμηση του Ἁγίου Δημητρίου) μαζί μέ τόν Δῆμο τῆς Θεσσαλονίκης (πού χρησιμοποίησε τίς δικές του ταφόπλακες σάν κράσπεδα τῶν πεζοδρομίων). Ὁ Δῆμος, ἐπιπλέον, χάρισε στόν ἑαυτό του καί μερικά ἑκατομμύρια τοῦβλα, γιά νά χτίσει τήν μάντρα τοῦ μελλοντικοῦ νεκροταφείου τῆς Ἁγίας Φωτεινῆς. Αὐτά τά τοῦβλα ἤσανε τῆς πρέσας, ψημένα σέ εἰδικούς κλιβάνους, καί, συνεπῶς, πανάκριβα.

Μαζί μ’ αυτούς και ο όχλος –εκατοντάδες εισέβαλλαν και λεηλάτησαν το νεκροταφείο.

Στις 15 Μαρτίου 1943 έφυγε το πρώτο τραίνο για το Άουσβιτς. Ακολούθησαν άλλες δεκαοχτώ αποστολές. Μέσα σε τέσσερις μήνες όλοι οι εβραίοι της Θεσσαλονίκης –πενήντα χιλιάδες άνθρωποι, εκτός από ελάχιστους– είχαν μεταφερθεί στα στρατόπεδα του θανάτου.

Τον Αύγουστο του ’43 τα μόνα που έμειναν να θυμίζουν ότι κάποτε η Θεσσαλονίκη είχε εβραίους ήταν τα έρημα σπίτια, τα έρημα μαγαζιά και το ρημαγμένο νεκροταφείο.

Το επαίσχυντο και απάνθρωπο είναι ότι οι εβραίοι πήραν το δρόμο χωρίς γυρισμό (μόνο 2.000 γύρισαν από τα στρατόπεδα) έχοντας βιώσει την οδύνη της καταστροφής των τάφων των προγόνων τους και την αναλγησία των συμπολιτών τους.

Το κατοχικό Υπουργείο Οικονομικών με διαταγή του 1943 χαρακτήρισε το νεκροταφείο ως ακίνητο που είχε εγκαταλειφθεί από τους ιδιοκτήτες του. Οι δε εκτοπισμένοι εβραίοι είχαν χαρακτηριστεί «αποδημούντες». Το 1944 καταχωρήθηκε στο Κτηματικό Γραφείο Θεσσαλονίκης ως δημόσιο κτήμα.

Τον καιρό της Κατοχής τα Εβραϊκά Μνήματα ήταν στέκι του υπόκοσμου. 

Νέες γυναῖκες δέν περνάγανε ἀπό τά Ἐβρέικα Μνήματα και τή Δόξα (ἤ ἀργότερα ἀπό το νεκροταφεῖο τῆς Ἁγίας Φωτεινῆς), ἐπειδή ἀκούγανε αἰσχρά πειράγματα. 

Οι «δικαιούχοι» δεν πήραν αμέσως όλες τις μαρμάρινες πλάκες.

Οἱ ταφόπλακες, ντανιασμένες προσεκτικά, ἔμειναν στά Ἐβρέικα Μνήματα γιά ἀρκετό διάστημα. [...] Οἱ ταφόπλακες προστάτευαν τούς χασικλῆδες ἀπό τά περίεργα μάτια, ἀπό τόν καυτερό ἡλιο, ἀπό τόν βαρδάρη. 

Η περιοχή ήταν ένας ρημαγμένος τόπος (η χαρά των τυμβωρύχων που ψάχνανε για χρυσαφικά και άλλα πολύτιμα), με τάφους ανοιχτούς και οστά σκορπισμένα. Αναπόφευκτα εντάχθηκε στην καθημερινότητα της πόλης, καθώς πολλοί ήταν αυτοί που περνούσαν από μέσα για να κόψουν δρόμο. 

[…] Τη Σούλα, το Σουλάκι, τη Σουλάρα την έβλεπα πολύ καιρό πίσω από το γήπεδο του ΠΑΟΚ, εκεί που πιο πάνω ήταν τα ρημαγμένα από τους Γερμανούς εβραίικα μνήματα, παραπάνω η Βαγγελίστρα καi παραδίπλα το Γυμνάσιο μας. […] Τώρα δεν ανεβοκατέβαινε πια την Μουσών, επειδή ο δρόμος από κει που δούλευε ήταν πιο κοντά στο σπίτι της, γι’αυτό και περνούσε από τα χαλάσματα του εβραϊκού νεκροταφείου και μετά δίπλα από το δικό μας. Ενα βράδυ που γύριζε κατάκοπη τσαλαβουτώντας σε λάσπες και σκοντάφτοντας στις μαρμάρινες πλάκες των ανοικτών τάφων, έπεσε σ’ένα λάκκο με αναμμένο ασβέστη που είχαν ανοίξει κάτι εργάτες και κάηκε. […]

Μετά τον πόλεμο οι ελληνικές αρχές θεώρησαν καλά καμωμένα όσα προηγήθηκαν (έδωσαν, μάλιστα, στους επιζήσαντες το δικαίωμα να περισυλλέξουν όσες ταφόπλακες είχαν απομείνει –καλωσύνη τους!–) και οικοδόμησανε πάνω στα Εβραϊκά Μνήματα το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο.

Δεν μιλάω παρά μόνο για τα Εβραϊκά Μνήματα. Καθόλου για τις περιουσίες που πέρασαν σε άλλα χέρια, για το λυσσαλέο πλιατσικολόγημα στα σπίτια και τα μαγαζιά των εκτοπισμένων εβραίων, για την Υπηρεσία Διαχειρίσεως Ισραηλιτικών Περιουσιών, για τις άθλιες κομπίνες των απογραφέων και των μεσεγγυούχων, και για τον ρόλο του ελληνικού κράτους.

Πολλών αξιοσέβαστων Σαλονικιών οι μεγάλες περιουσίες φτιάχτηκαν από την πυρίκαυστο και από τους «αποδημούντες».




Οι φωτογραφίες απεικονίζουν εκθέματα του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, που φωτογράφισα και που είχε την καλοσύνη να μου παραχωρήσει την άδεια χρήσης.
Οι πληροφορίες με τα πλάγια γράμματα είναι από το «Άγιο Χασισάκι» του Πετρόπουλου και από «Το μονοπάτι στη θάλασσα» του Σουρούνη.

Παλιά Θεσσαλονίκη-Μνημεία, μνήματα και μνήμες

Το ξεκίνημα του βιβλίου

Ξεφυλλίζοντας κάποιο παλιό λογοτεχνικό περιοδικό συνάντησα ένα μικρό και μάλλον άγνωστο κείμενο της Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου, που έγραψε η μεγάλη διηγηματογράφος τον Οκτώβριο του 1905 κατά τη σύντομη παραμονή της στη Θεσσαλονίκη. Το κείμενο μού έκανε βαθύτατη εντύπωση. Ανήμερα της μεγάλης γιορτής του Αγίου Δημητρίου του 2011, το έστειλα σε φίλους που αγαπούν τη λογοτεχνία και τη Θεσσαλονίκη μαζί με την ευχή να σωθεί ο τόπος από «όλους τους όφεις, οι οποίοι περισφίγγουν τα ιερά εδάφη».

Αυτή η κάπως περίεργη ευχετήρια κάρτα στάθηκε το ξεκίνημα αυτού του βιβλίου για την πολύχρωμη, πολύγλωσση και πανέμορφη Θεσσαλονίκη των πολλών κοινοτήτων.

Η εισαγωγή

ΚΛΙΚ

Τα θέματα του βιβλίου

Πρόκειται για σπονδυλωτή ιστορική μελέτη, χωρισμένη σε ανεξάρτητα κεφάλαια, που αφορά σε χώρους (π.χ. τα εξαφανισμένα νεκροταφεία), μνημεία (πχ. τα ψωμιά της Ροτόντας, ο Άγιος Δημήτριος της παραλίας), κτίρια (π.χ. το Διοικητήριο και τ' αυγά του Ποζέλι), σε ιστορίες ανθρώπων (π.χ. απαγωγές κοριτσιών με απρόβλεπτα αποτελέσματα) και γεγονότα που δοκίμασαν τις τρεις μεγάλες κοινότητες (σεισμοί, πυρκαγιές, εκτοπίσεις). Δίνει πληροφορίες που είναι ελάχιστα γνωστές και παρουσιάζει τη ζωή της πόλης μέσα από αποκόμματα εφημερίδων της εποχής, φωτογραφίες, σκίτσα, χρονογραφήματα, ταχυδρομικά δελτάρια και χάρτες.

Κύριος χρονικός άξονας είναι η περίοδος του εκσυγχρονισμού της οθωμανικής αυτοκρατορίας μέχρι την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης. Αναπόφευκτα γίνεται εκτενής αναφορά στα γεγονότα του 1917 και του 1943 που άλλαξαν τη μορφή της πόλης.
Για μια πρόγευση παραθέτω τρία αποσπάσματα από το βιβλίο:

♦ Η καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου

♦ Το «ανίερο άγος» 
♦ Ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά

Περίπατοι στη Θεσσαλονίκη
Μάιος 2008
Κάποια εποχή τη διαδρομή Αθήνα-Θεσσαλονίκη την έκανα με την ευκολία Κολιάτσου-Παγκράτι. Μερικές εικόνες και εντυπώσεις ενός τέτοιου ταξιδιού, όταν ακόμα δεν είχα ιδέα ότι θα έγραφα βιβλίο για την πόλη που τόσο αγαπώ.

ΚΛΙΚ

Μάιος 2012

Όταν τελείωνα το βιβλίο, πήγα στη Θεσσαλονίκη. Ήθελα να επισκεφθώ κάποια μέρη που έχουν ιδιαίτερη θέση στο βιβλίο, να μιλήσω με κάποιους παλιούς, να βγάλω φωτογραφίες και με αφορμή αυτά να βρεθώ ξανά στην αγαπημένη μου Θεσσαλονίκη. Έτσι κι έγινε. Όμως, αυτή τη φορά δεν περπατούσα μόνο στην πόλη που ήξερα, αλλά και στην πόλη που γνώρισα μελετώντας. Στην παλιά πόλη που ανασαίνει στο παρασκήνιο της σύγχρονης μεγαλούπολης.

ΚΛΙΚ

Test drive

Όταν τελείωσε πια το βιβλίο, το εκτύπωσα, το έδεσα με σπιράλ και το έστειλα σε κάποιους φίλους, φιλαναγνώστες, συγγραφείς, εκδότες και εκπαιδευτικούς να το διαβάσουν. Είχε έρθει η ώρα της δοκιμής.
Η κριτική τους ήταν πολύτιμη. «Είναι ευκολοδιάβαστο, είναι καλά δομημένο...» Το ίδιο και οι ευγενικές υποδείξεις τους, «Αν μου επιτρέπετε μια παρατήρηση...».
Οι φίλοι τα είπαν με τον δικό τους τρόπο. ΚΛΙΚ
Στο θέμα της ιστορικής τεκμηρίωσης μια συγγραφέας, που είχε περάσει μια άσχημη περιπέτεια λόγω των κριτικών σ' ένα ιστορικό βιβλίο της, ωσότου αποδείξει τα γραφόμενά της με πηγές, ήταν κατηγορηματική. «Πρέπει να τεκμηριώνεις το κάθε τι αναφερόμενη σε έγκυρη πηγή. Το έχεις κάνει;», «Μάλιστα», «Απόδειξέ το». Και με πέρασε από εξετάσεις.

Το βιβλίο συνοδεύεται από γλωσσάρι, παραπομπές και τρεις σελίδες βιβλιογραφία. Το κάθε κεφάλαιο έχει ερευνηθεί προς πολλές κατευθύνσεις, όσες τουλάχιστον μπορούσα να σκεφτώ. Δεν αποκλείω το ενδεχόμενο λάθους, όπως και την περίπτωση σύγκρουσης των πηγών.

Παλιά Θεσσαλονίκη-Μνημεία, μνήματα και μνήμες - Εισαγωγή

Το σημείωμα αφορά σε κάποια στήλη της Θεσσαλονίκης. Ό,τι σχετίζεται με τη Θεσσαλονίκη με ενδιαφέρει. Το κείμενο με γοήτευσε και με παρέσυρε. Η θρυλούμενη «μάγος δύναμις» της «μαύρης, κατάμαυρης» στήλης του Σολομώντος, που διαλύει τα δηλητήρια των όφεων, άσκησε επάνω μου ακαταμάχητη έλξη, ιδιαίτερα τώρα που ο τόπος μας περνάει σκοτεινές μέρες και «όφεις περισφίγγουν τα ιερά εδάφη».

Καμία αμφιβολία ότι η Στήλη του Σολομώντος υπήρξε. Υπάρχει ακόμα; Ήθελα πολύ να το μάθω. Ένας φίλος μού είχε πει κάποτε με θυμό ότι κοινό χαρακτηριστικό όλων των γυναικών είναι πως δεν μπορούν να δεχτούν κάτι χωρίς να παραστήσουν τον ντετέκτιβ. Ας είναι.

Η πρώτη προσπάθεια προσέγγισης με οδήγησε σε έναν αστικό θρύλο που δεν περνάει απαρατήρητος, στον θρύλο της Στήλης των Όφεων, μιας στήλης που λένε ότι γεννάει φίδια. Δεν ήταν η απάντηση.

Η Στήλη των Όφεων

Η υποψία ότι η οδός Μαύρης Πέτρας κοντά στον πύργο του Τριγωνίου, ίσως οφείλει το όνομά της σε κάποια «μαύρη, κατάμαυρη» πέτρα, χαμένη σήμερα μέσα στα δομικά υλικά μεταγενέστερων κτισμάτων, με έφερε μπροστά σε έναν ακόμα αστικό θρύλο. Στην πορεία συνάντησα και άλλους.

Κάθε μύθος, αν αποκρυπτογραφηθεί, αποκαλύπτει μια πραγματικότητα. Εν τούτοις οι αστικοί μύθοι δεν ήταν η απάντηση. Είχα ξεκινήσει λάθος. Ωστόσο είχα ξεκινήσει.

Ανήκω στην κατηγορία των ανθρώπων που έχουν ζήσει λίγο στη Θεσσαλονίκη και την έχουν αγαπήσει πολύ. Με μεγάλη ευχαρίστηση θα περιδιάβαινα και πάλι τους δρόμους της. Αυτή τη φορά μέσα από βιβλία, δημοσιεύσεις, χάρτες, ταχυδρομικά δελτάρια και παλιές φωτογραφίες. Δεν είμαι ιστορικός. Ξέρω όμως να μελετάω. Στα πανεπιστημιακά έδρανα εξοικειώθηκα με τα επιστημονικά συγγράμματα και την ιδέα ότι ένα βιβλίο χιλίων σελίδων... παλεύεται. 

Έκανα μια καινούργια αρχή. Ξαναγύρισα στην Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου και στον Πέτρο Ν. Παπαγεωργίου. Αναρωτήθηκα ποια διαδρομή αποτέλεσε στις αρχές του 20ου αιώνα έναν ευχάριστο περίπατο δύο συναδέλφων με κοινά ενδιαφέροντα, όχι πολύ μακριά από το κέντρο των δραστηριοτήτων τους. Ίσως η διαδρομή από τη λεωφόρο Χαμιδιέ ως το Γεντί Κουλέ επιφύλασσε κάποια ανακάλυψη. Γιατί αυτή η διαδρομή; Στη λεωφόρο Χαμιδιέ βρισκόταν το Παρθεναγωγείο του Στέφανου Νούκα, που διηύθυνε η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, και στο Σιντριβάνι βρισκόταν το καφενείο «Σουφλίον» όπου σύχναζε η διανόηση της πόλης και ο Πέτρος Ν. Παπαγεωργίου. Είχα την υποψία ότι η στήλη του Σολομώντος βρισκόταν στη ζώνη των ανατολικών τειχών.

Η λεωφόρος Χαμιδιέ με τα ονομαστά σουλτανικά σπίτια

κατέληγε στο Σιντριβάνι.

Το Σιντριβάνι. Δεξιά φαίνεται η γωνία του καφενείου «Σουφλίον»

Ακολούθησα αυτή τη διαδρομή, καθώς και τις άλλες, που χωρίς να το αντιλαμβάνομαι, άνοιγε μπροστά μου η μάταιη αναζήτηση μιας χαμένης κολώνας. Η παλιά Θεσσαλονίκη ήταν γεμάτη μοναχικές κολώνες. Σήμερα μπορεί να διακρίνει κανείς απομεινάρια, που επιζούν παρά την οικοδομική λαίλαπα και παρά τη λήθη και την άγνοια που αποδεικνύονται το ίδιο καταστροφικές. 

Κρήνη και ποτίστρα μπροστά σε μια αρχαία κολώνα

στο Σοτζουκσού τζαμί (στους Αγίους Αποστόλους).

Δεν άργησα να αντιληφθώ ότι η περιοχή έξω από τα ανατολικά τείχη ήταν ένας τόπος εξαφανίσεων και αφανισμών και πως το ίδιο συμβαίνει μ’ ένα μεγάλο μέρος της Θεσσαλονίκης. Ξεκίνησα να εντοπίσω τα ίχνη μιας μαύρης πέτρας και ανακάλυψα μια πολύχρωμη πόλη που ανασαίνει ακόμα στο παρασκήνιο της σύγχρονης μεγαλούπολης.

Όταν ψάχνεις, βρίσκεις. Όχι απαραίτητα αυτά που ξεκίνησες να βρεις. Καλύτερα!

Τέτη Σώλου

Αθήνα, Μάιος 2012

Η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου στη Θεσσαλονίκη

[Η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου] [...] δέχτηκε την πρόσκληση να αναλάβει τη διεύθυνση του Πρακτικού Παρθεναγωγείου που είχε ιδρύσει στη Θεσσαλονίκη ο ιερομόναχος Στέφανος Νούκας. Ο Νούκας, που το εκπαιδευτικό του έργο έχει ιστορική σημασία για την κοινωνική ανάπτυξη της μακεδονικής πρωτεύουσας, ήταν ιδρυτής προηγουμένως του Παρθεναγωγείου «Η Παλλάς» απ’ όπου είχε αποφοιτήσει η Παπαδοπούλου, πράγμα που σημαίνει ότι ήδη τη γνώριζε και εκτιμούσε τις ιδέες της. Ωστόσο το ότι εκείνη ανέλαβε τη διεύθυνση της Σχολής του Νούκα ίσως δεν ήταν άσχετο με την εν γένει ανάμειξή της στην υπόθεση του Μακεδονικού Αγώνα, μυημένη ήδη παλαιότερα σ’ αυτόν από τον μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανό Καραβαγγέλη και διατηρώντας επαφές με τον Ίωνα Δραγούμη.

Η ολιγόμηνη παραμονή της Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου στη Θεσσαλονίκη (Ιούλιος 1905-Φεβρουάριος 1906), οφειλόμενη στη ραγδαία επιδείνωση της από καιρό κλονισμένης υγείας της, ήταν το πρελούδιο του τέλους. Παραταύτα, στο διάστημα που εργάστηκε εκεί πρόλαβε να αναμορφώσει ένα μέρος του προγράμματος των μαθημάτων, και επίσης να αφήσει αρκετά τεκμήρια των γόνιμων εκπαιδευτικών της πρωτοβουλιών. Ανάμεσα σ’ αυτές, σημειώνουμε ενδεικτικά ότι εφάρμοσε τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών από μετάφραση· ότι προώθησε και διεύρυνε τη διδασκαλία των νέων ελληνικών και ότι έκαμψε με την επιμονή της τις επιφυλάξεις ή τις αντιρρήσεις που είχαν οι γονείς και διδάσκοντες για τη συστηματική σωματική άσκηση των κοριτσιών. Ένα μόλις μήνα μετά εισάχθηκε στο Νοσοκομείο του Επταπυργίου της Πόλης, όπου και πέθανε – στις 8 Μαρτίου 1906.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ: Περιπέτειαι μιᾶς διδασκαλίσσης, Στό Μοναστῆρι, Εἰσαγωγή: Ἀλέξης Ζήρας, σελ. 16 επ., Ἐκδόσεις Πατάκη, 2005.

Περίπατοι στη Θεσσαλονίκη, Μάιος 2012

Όταν τελείωνα το βιβλίο, πήγα στη Θεσσαλονίκη. 'Ηθελα να επισκεφθώ κάποια μέρη που έχουν ιδιαίτερη θέση στο βιβλίο, να μιλήσω με κάποιους παλιούς, να βγάλω φωτογραφίες και με αφορμή αυτά να βρεθώ ξανά στην αγαπημένη μου Θεσσαλονίκη. Έτσι κι έγινε. Όμως αυτή τη φορά δεν περπατούσα μόνο στην πόλη που ήξερα, αλλά και στην πόλη που γνώρισα μελετώντας. Στην παλιά πόλη που ανασαίνει στο παρασκήνιο της σύγχρονης μεγαλούπολης.
Μπορεί όσοι δεν γνωρίσαμε τη Θεσσαλονίκη «όμορφη σαν το Τολέδο, τη Σεβίλη και την Κόρδοβα», όπως λέει ο Αλμπέρτος Ναρ, να μην ξέρουμε τι χάνουμε. Το πιστεύω. Όμως, ποιος παραδέχεται ότι η ομορφιά της Θεσσαλονίκης είναι χαμένη; Είναι κρυμμένη. Κι όσοι αγαπάμε τη Θεσσαλονίκη αναζητάμε την ομορφιά της περπατώντας από την παραλία ως το μπαΐρι και στις χάρτινες αναμνήσεις. Και τη βρίσκουμε. Ακόμα!

Οδός Προξένων

Αυτός ο δρόμος δίπλα στο Διοικητήριο, ήταν ο δρόμος που βρισκόταν το τζαμί του Σελίμ πασά, γνωστό ως Σαατλί τζαμί λόγω του ρολογιού. Σήμερα λέγεται οδός Προξένων, λόγω του άγριου φονικού των δύο προξένων μέσα στο τζαμί.

Η οδός Προξένων σήμερα. 

Ο ίδιος δρόμος πριν την πυρκαγιά του 1917. 

Χρονόγραμμα ή ταρίχ

Είναι καταπληκτικό πόσα μπορείς να μάθεις σκαλίζοντας χαρτιά και μελετώντας φωτογραφίες και πόσο εξασκείται το μάτι να βλέπει πράγματα που πριν δεν παρατηρούσε. Για παράδειγμα ένα χρονόγραμμα στην οδό Πάικου. Είχα περάσει από μπροστά του αρκετές φορές παλιότερα, πηγαίνοντας προς τις «Τέσσερις Εποχές». Δεν το είχα προσέξει, γιατί δεν γνώριζα τη σημασία και την αξία του τότε. Τώρα απορώ πώς γλίτωσε.

Η οδός Πάικου βρίσκεται στον Φραγκομαχαλά και δίνει μια ιδέα πόσο στενοί ήταν οι δρόμοι της παλιάς Θεσσαλονίκης.


Η Στήλη των Όφεων

Εδώ και αιώνες είναι το μοναδικό απομεινάρι και μάρτυρας της ύπαρξης ενός παμπάλαιου, πελώριου και εξαφανισμένου κτίσματος. Κάποια ανεξήγητη δύναμη την κάνει ν'αντέχει στο χρόνο. Το όνομα Γιλάν Μερμέρ ή Στήλη των Όφεων πιθανότατα τη συνδέει με τη λατρεία θεότητας της ύστερης ρωμαϊκής περιόδου.

Η Στήλη των Όφεων σήμερα.

Κάποτε ήταν βρύση με γούρνα

και δρόσιζε ανθρώπους και ζωντανά. 

Και αργότερα χρησίμεψε σαν κολώνα φωτισμού.

Πίσω από τη στήλη είναι υποσταθμός της ΔΕΗ. Το γκράφιτι έξω από τα γραφεία της ΔΕΗ με ξανασύνδεσε με τις έγνοιες του σήμερα.

Η παλιά λαχαναγορά

Είναι άδεια πια, ανεπανόρθωτα φθαρμένη, με τα κεπέγκια της σκουριασμένα και τους τοίχους βουλιαγμένους. Θα την γκρεμίσουν και στη θέση της θα χτιστεί σχολείο. Σε λίγο κανείς δεν θα θυμάται την ύπαρξή της.

Είναι τέτοια η θέση της λαχαναγοράς, που οι θεμελιωτικές εργασίες του σχολείου, θα φέρουν στο φως παλιότερο θαμμένο κτίσμα. 

Η παλιά πλατεία Χορχόρ

Πάνω από την παλιά λαχαναγορά είναι η πλατεία Μουσχουντή, η παλιά πλατεία Χορχόρ. Ποιος ήταν αυτός ο Χορχόρ, που το όνομά του δόθηκε σε πλατεία και σε κρήνη, δεν γνωρίζω. Υποθέτω κάποια φιγούρα που κατέληξε κωμική. Το 1912 μια οπερέτα με τίτλο «Χορχόρ αγάς» έκανε μεγάλη επιτυχία στου Πατέ. Δεν νομίζω ότι ξέρουν πολλοί το παλιό όνομα της πλατείας. Κάποιοι, όμως, αγνοούν την πυρκαγιά του 1917.

Η μεγάλη πυρκαγιά του 1917, που κατάκαψε την πόλη και άλλαξε τη φυσιογνωμία της, ξεκίνησε από ένα σπίτι κοντά στην κρήνη Χορχόρ-σου.

Η κρήνη και το σπίτι πριν από την πυρκαγιά.

Το ίδιο σημείο μετά την πυρκαγιά.

Οι κρήνες

Η κρήνη Χορχόρ-σου δεν υπάρχει πια. Η παλιά Θεσσαλονίκη ήταν γεμάτη βρύσες και σεμπίλ χανέδες. Σήμερα σώζονται δεκατέσσερις. Οι περισσότερες απ' αυτές στην Άνω Πόλη, όπως η  κρήνη του Μουράτ στο Τσινάρι. Της έχουν αφαιρέσει το χρονόγραμμα, προφανώς μετά την απελευθέρωση, που κατέστρεφαν μετά μανίας τα σύμβολα της οθωμανικής κυριαρχίας. Κάποιοι την αποκαλούν μεταβυζαντινό μνημείο (!). Η νεοελληνική προχειρότητα τοποθέτησε κολλητά στη βρύση κάλαθο αχρήστων, που όπως έλεγε ο Μποστ, είναι ο κάλαθος πέριξ του οποίου ρίπτομεν τα απορρίματά μας. Ωστόσο η κρήνη του Μουράτ βγάζει νερό κι εκπληρώνει τον σκοπό για τον οποίο χτίστηκε. 

Η κρήνη του Μουράτ στη συμβολή των οδών

Κλειούς και Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου 

Η κρήνη του Μουράτ άλλοτε.

Τα μάρμαρα της στέρνας έχουν ελληνικά χαράγματα.

Τα συνηθισμένα και γνωστά. Τα έργα ενός πολιτισμού

γίνονται δομικά υλικά ενός άλλου.

Τα εξαφανισμένα νεκροταφεία

Περπατώντας στη Θεσσαλονίκη δεν είναι καθόλου απίθανο να πατήσεις πάνω σε κάποια εβραϊκή ταφόπλακα που έχει γίνει κράσπεδο ή σκαλοπάτι.

Συνηθίζεται μάλλον να χρησιμοποιούν ταφόπλακες σε δημοτικά έργα. Ο δήμος Αθηναίων πρόσφατα είχε προκαλέσει  κλαυσίγελω με μία ταφόπλακα που χρησιμοποίησε ως μάρμαρο στην πλατεία Συντάγματος και οι εργάτες την τοποθέτησαν με την επιγραφή προς τα πάνω.

Στη Θεσσαλονίκη, όμως, το πράγμα είναι διαφορετικό. Οι ταφόπλακες είναι πικρή ενθύμηση ενός εγκλήματος. Της καταστροφής και λεηλασίας του εβραϊκού νεκροταφείου λίγο πριν τον εκτοπισμό ολόκληρης της εβραϊκής κοινότητας της πόλης στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. 

Από τις ελάχιστες ταφόπλακες που σώθηκαν,

μερικές φυλάσσονται στο Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

Το παμπάλαιο ορθόδοξο χριστιανικό νεκροταφείο αφανίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, σε διάστημα μικρότερο της τριετίας, χωρίς ν' αφήσει ίχνη. Ίσως κάποιοι από τους πιο παλιούς τάφους του νεκροταφείου της Ευαγγελίστριας να μοιάζουν με τους εξαφανισμένους τάφους του παλιού ορθόδοξου νεκροταφείου. Αυτό είναι όλο κι όλο που ξέρουμε. Αρχεία και αναπαραστάσεις δεν υπάρχουν, άρα δεν θα μάθουμε ποτέ τίποτα σπουδαίο. Εκτός κι αν ένα θαύμα αποκαλύψει μέρος του αρχείου του Πέτρου Ν. Παπαγεωργίου, που -ώ του θαύματος!- θα έχει σωθεί από την πυρκαγιά!

Αριστερά διακρίνεται ο τάφος του Μουσχουντή.

Η Ευαγγελίστρια αποτυπώνει την ιστορία της πόλης, γι' αυτό και συναντάει κανείς τόσους μελετητές, φωτογράφους, εικαστικούς, συντηρητές...

Από τα τούρκικα μνήματα σώζεται ένας τουρμπές στην Άνω Πόλη και δύο τάφοι στη Ροτόντα.

Παρεμπιπτόντως οι Σαλονικιοί δεν χρησιμοποιούν τη λέξη νεκροταφείο. Προτιμούν να λένε «στα μνήματα».

Την μπάλα στα μνήματα!

Η κραυγή της κερκίδας, όταν θέλει να υποδείξει στον παίκτη να στείλει την μπάλα εκτός αγωνιστικού χώρου, παραπέμπει στην εποχή που στην περιοχή υπήρχαν τα γήπεδα του Ηρακλή και του ΠΑΟΚ και συνόρευαν με το εβραϊκό και το ντονμέδικο νεκροταφείο αντίστοιχα. Όταν η μπάλα έβγαινε εκτός αγωνιστικού χώρου, πήγαινε κυριολεκτικά στα μνήματα. Εκεί επάνω έχει οικοδομηθεί το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Ο μιναρές της Ροτόντας

Ροτόντα αποκάλεσαν το μνημείο λόγω του σχήματός του οι ξένοι περιηγητές. Χτίστηκε ως ναός του Δία, έγινε χριστιανικός στο όνομα των Αγίων Ασωμάτων, έγινε τζαμί, το Χορτάτζ-Σουλτάν τζαμί, το 1912 μετονομάστηκε σε ναό του Αγίου Γεωργίου και το 1914 έγινε «Μακεδονικό Μουσείο». Μόνο για δύο χρόνια λειτούργησε ως ναός του Αγίου Γεωργίου. Προκαλεί εντύπωση πόσο βαθιά χαράχτηκε στη μνήμη όλων αυτών που αποκαλούν το μνημείο Άγιο Γεώργιο, ενώ άλλα ζητήματα έχουν εσπευσμένα κι εντελώς ξεχαστεί. 

Ο μιναρές της Ροτόντας σήμερα.

Ο μιναρές της Ροτόντας επί τουρκοκρατίας.

Η κάρτα την αναφέρει ως ναό του Αγίου Γεωργίου.

Ο μιναρές σώζεται χάρη στον καθηγητή Πελεκίδη, ο οποίος, για να τον γλιτώσει από τις μπουλντόζες που ήταν έτοιμες να τον κατεδαφίσουν, ανέβηκε επάνω και αρνιόταν να κατέβει. Τελικά υποχώρησαν οι μπουλντόζες και γλίτωσε ο μιναρές, αφού όμως του αφαίρεσαν το τσανάκ, τον εξώστη που έβγαινε ο χότζας καλούσε τους πιστούς σε προσευχή, και την κορυφή του.

Ε, να μην πιω κι εγώ έναν καφέ;

Μετά από μια μεγάλη βόλτα χρειάζεται ξεκούραση και καφές. Και ίσως ένα γλυκάκι -ε; γιατί όχι; Το αγαπημένο μου σημείο ήταν στην Αγιά Σοφιά, διαγώνια, στο γνωστό ζαχαροπλαστείο. Εκεί έκανα μια ανασκόπηση της μέρας, κρατούσα σημειώσεις, έκανα σκιτσάκια και τηλεφωνήματα. Βολευόμουν μια χαρά με τα χαρτιά μου, τα καπνικά μου, δύο πιάτα, ένα φλιτζάνι, ένα ποτήρι και μια καράφα σ' ένα τραπεζάκι τόσο δα. Το μακεδονίτικο μπερεκέτι μου ευφραίνει την καρδιά. 

Μία μικρή συμβουλή: Ο καφές στη Θεσσαλονίκη, με εξαίρεση τα τρέντι μαγαζιά, δεν συνοδεύεται από τυλιγμένο μπισκοτάκι. Έρχεται με κέρασμα. Ένας καφές μπορεί να σε ξεκουράσει, να σε τονώσει και να σου δώσει τη δύναμη για να συνεχίσεις. Χρειάζεται, λοιπόν, να προβλέψεις όταν παραγγέλνεις μαζί με τον καφέ εκείνο το ονομαστό τσουρέκι με κάστανο και άσπρη σοκολάτα, ότι θα έρθει μαζί και το κέρασμα του καφέ, και θα βρεθείς με δύο πιάτα γλυκό μπροστά σου.

Urban Legends

Απέναντι από το ζαχαροπλαστείο είναι το Κόκκινο Σπίτι. Ακόμα πανέμορφο. Έχει δημιουργηθεί και γι' αυτό ένας αστικός μύθος, όπως για τη Στήλη των Όφεων, τον Τουρμπέ του Μουσά-μπαμπά, για τα καπάκια των δρόμων, τους Κήπους του Πασά, την οδό Μαύρης Πέτρας. Μ' αυτά κι άλλα διάφορα ασχολούνται οι «περιπλανώμενοι του παράδοξου» και η Θεσσαλονίκη έχει αρκετούς.

PONT A MOUSSON

ΟΙΚΟΣ ΖΑΚΑ ΤΣΙΜΙΣΚΗ στην Τσιμισκή

Τα μεταλλικά καπάκια, οι «αστικές σημαδούρες» όπως τα αποκαλούν πολλοί, βρίσκονται όχι μόνο σε πεζοδρόμια, αλλά σε αυλές σπιτιών και κοινόχρηστους χώρους πολυκατοικιών. Δεν έχουν πάντα μυστηριώδη κι ανεξιχνίαστα σύμβολα. Νομίζω ότι μια έρευνα σε παλιά πωλητήρια συμβόλαια θα έδινε πληροφορίες, οπωσδήποτε ενδιαφέρουσες.

Στον Τουρμπέ του Μουσά-Μπαμπά έχουν αρχίσει εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης. Καιρός ήταν! Φροντισμένος θα φαντάζει λιγότερο στοιχειωμένος.

Οι πληροφορίες των παλιών καρτ-ποστάλ δεν είναι πάντα αξιόπιστες.

Εδώ ο Τουρμπές του Μουσά-μπαμπά  αναφέρεται ως ορθόδοξο μοναστήρι. 

Υπόγεια πόλη

Οι υπόγεια πόλη δεν είναι urban legend. Είναι πραγματικότητα. Κάτω από την πόλη υπάρχει ένα δίκτυο σηράγγων που οδηγούν από τα κάστρα στη θάλασσα. Οι χριστιανικές κατακόμβες επέκτειναν το δίκτυο των ρωμαϊκών σηράγγων. Κάτω από κάθε παλιά εκκλησία υπάρχει κρύπτη, μ' άλλα λόγια υπόγειο πέρασμα. 

Ο σεισμός του 1978 αποκάλυψε κάτω από τον μητροπολιτικό ναό την κρύπτη του Μακεδονικού Αγώνα, δηλαδή τον υπόγειο διάδρομο που χρησιμοποιούσαν οι μακεδονομάχοι για να περάσουν στο ελληνικό προξενείο και να συναντηθούν με τον έλληνα πρόξενο Λάμπρο Κορομηλά.

Η έκταση της υπόγειας πόλης είναι άγνωστη. Μία από τις τρεις βασικές σήραγγες άρχιζε από τα κάστρα κι έβγαινε στο λιμάνι, κοντά στο Τοπ Χανέ.

Το Τοπ Χανέ, το κανονιοβολείο, άλλοτε.

Σήμερα.

Ήσυχο και δροσερό σημείο στο φρούριο του Βαρδαρίου.

Η πόλη που φεύγει

Τα πάντα δείχνουν ότι η Θεσσαλονίκη δεν διδάχτηκε τίποτα από το πάθημα της τσιμεντένιας και απρόσωπης Αθήνας. Πανέμορφη η Αριστοτέλους, ποιος λέει όχι; Αλλά πιο μέσα είδα την παρακμή που ακολουθεί την ακμή. Το είδος των μαγαζιών που κλείνουν δείχνει ότι ένας τρόπος συναλλαγής, καθώς και ο κόσμος που τον χρησιμοποιούσε, έχουν τελειώσει. 

Στοά στην Αγίου Μηνά, κοντά στο Εβραϊκό Μουσείο.

Μαντάρισμα; Τι είναι αυτό;

Κατεβασμένα τα ρολά.

Λουκέτο κάτω από την εμπορική επιγραφή

Μια άλλη επιγραφή, πρόχειρη, ωστόσο φροντισμένη. 

Όχι εδώ... Απέναντι.

Η παραλία τη νύχτα

Ο Πεντζίκης συμβούλευε ότι στη Θεσσαλονίκη πρέπει να μπαίνεις από τη θάλασσα, για να μπορείς να θαυμάσεις την ομορφιά της.

Πάντα είχα μια απορία γι' αυτούς που ψαρεύουν στην παραλία, αν τρώνε τα ψάρια που πιάνουν ή αν το κάνουν για την ευχαρίστηση (γιατί σίγουρα κάποια ευχαρίστηση θα νιώθουν). Δεν ξέρω, δεν έχω μιλήσει με κανέναν. Ωστόσο η βραδινή βόλτα στην παραλία είναι συνδεδεμένη με την εικόνα κάποιου ψαρά. 

Το πρωί στον Άγιο Αθανάσιο (το παλιό Καβακλί)

Τέτοιες εικόνες της Θεσσαλονίκης έπαιρνα μαζί μου κάθε βράδυ γυρίζοντας στον Άγιο Αθανάσιο, στο σπίτι που με φιλοξενούσε. Η μακεδονίτικη φιλοξενία είναι ζεστή και αρχοντική. Η βραδιά κυλούσε εύθυμα με καλή παρέα, κουβέντα, τσίπουρο και μεζέδες. Κι ύστερα κοιμόμουν τον ύπνο του δικαίου. Το πρωί που άνοιγα το παράθυρο, αντίκρυζα μια εικόνα που με καλημέριζε χαρούμενα!

Και κάτι ακόμα...

ΚΛΙΚ

Περίπατοι στη Θεσσαλονίκη-Μάιος 2008

ΚΛΙΚ

Οι παλιές καρτ ποστάλ και φωτογραφίες αυτής της σελίδας ανήκουν στο πλούσιο αρχείο του Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης, που είχε την καλοσύνη να μου παραχωρήσει την άδεια χρήσης αυτών καθώς και πολλών άλλων φωτογραφιών που χρησιμοποιήθηκαν στο βιβλίο. Ευχαριστώ επίσης το Εβραϊκό Μουσείο της Θεσσαλονίκης που μου παραχώρησε την άδεια να φωτογραφίσω τα εκθέματα και τον Βασίλη Γρίβα για τις δύο νυχτερινές φωτογραφίες.